મુક્તિ આપનારા વિચારો

મગજ ઘણીવાર બંદૂકની ચાપ જેવું હોય છે. એક શબ્દ સાંભળ્યો અને પિત્તો ગયો. પણ દરેક ટ્રિગર સામે મગજમાં એક સુરક્ષા કવચ પણ હોઈ શકે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આવા વિચારોને 'રિલીઝર થોટ્સ' કહે છે. આ એવા પૂર્વનિર્ધારિત તર્ક છે, જે અંદર ઉકળતા ગુસ્સા કે અસલામતીના પ્રેશર કૂકરની સીટી સમયસર ઊંચી કરી દે છે. આ કોઈ સસ્તું પોઝિટિવ થિંકિંગ નથી. આ તો આગ ભડકે તે પહેલાં ફેંકવામાં આવેલી ભીની રેતી છે.

જ્ઞાનાત્મક મનોવિજ્ઞાન અને ભાવનાત્મક નિયમનના ક્ષેત્રમાં આ વિચાર વર્ષોથી વપરાય છે. ડેવિડ બર્ન્સ જેવા થેરાપિસ્ટ્સે ક્રોધ અને અજંપાના ઈલાજ માટે આ હથિયાર ધારદાર બનાવ્યું. માણસ જ્યારે અપમાન કે તણાવ અનુભવે છે, ત્યારે એનું લોહી ઊકળે છે. પણ જો મન પાસે પહેલેથી તૈયાર દલીલ હોય કે 'સામેવાળો મૂર્ખ છે, મારે એના સ્તરે ઊતરવાની જરૂર નથી', તો પેલો આવેગ ક્ષણવારમાં ઓગળી જાય છે. આ વિચાર મગજને તરત મુક્ત કરે છે.

આ વિચારની જરૂર રોજબરોજના સંબંધોમાં પડે છે. આપણે સામી વ્યક્તિની જીભ કે વર્તન બદલી શકતા નથી. જે બદલી શકાય છે, તે માત્ર આપણી અંદરની પહેલી પ્રતિક્રિયા છે. જો તમારી પાસે આ મુક્તિ આપનારા વિચારોનું ભાથું ન હોય, તો સંસારની દરેક ક્ષુલ્લક ઘટના તમને કઠપૂતળીની જેમ નચાવશે. અસલી તાકાત પ્રતિભાવ રોકવામાં નથી, પ્રતિભાવનું ઝેર ઉતારવામાં છે.

લગ્નના મંડપમાં કે સગાઈના સોદામાં આ દ્રશ્ય સામાન્ય છે. વરપક્ષના કાકા કે માસી મોં ફુલાવીને બેઠા હોય. નાત-જાતના નિયમો યાદ કરાવીને કન્યાપક્ષને ઉતારી પાડવાની પેરવી ચાલતી હોય. 'સામેવાળાએ આપણું સન્માન ન જાળવ્યું' એવો અહંકાર જાગે ત્યારે છોકરીના બાપનું લોહી ઊકળવા માંડે. પણ ત્યાં જ જો એ મનમાં નક્કી કરી લે: 'આ માણસનો અહંકાર એની અંગત સમસ્યા છે, મારા સંતાનનું ભવિષ્ય બગાડવાનો હક એને નથી.' આ એક વિચાર આખા ક્લેશને જન્મે તે પહેલાં જ ખતમ કરી નાખે છે.

જે માણસ પોતાના મગજની ચાવી પારકાના હાથમાં સોંપે છે, એ આખી જિંદગી માત્ર ભડકા જ સહન કરે છે.