રિવર્સ ઇન્સ્યોરન્સ

વીમો એટલે શું? ભવિષ્યના નુકસાન સામે આજનું રક્ષણ. તમે દર મહિને પ્રીમિયમ ભરો છો જેથી કાલે આફત આવે ત્યારે કંપની વળતર આપે. પણ જો આ સમીકરણ ઊંધું કરી નાખીએ તો? રિવર્સ ઇન્સ્યોરન્સ એવો વિચાર છે જ્યાં ભવિષ્યની અનિશ્ચિતતા સામે ડરવાને બદલે લોકો પોતાની સંયુક્ત તાકાતથી આવતીકાલના ફાયદાને પહેલેથી જ રોકડમાં ફેરવી લે છે. ગ્રાહકો ભેગા થઈને કહે કે અમે છ મહિના પછી ચોક્કસ માલ ખરીદીશું, એટલે ઉત્પાદકે આજે જ ભાવ ઘટાડવો પડે.

આ વિભાવના ચીનની પિનડુઓડુઓ કંપનીના સ્થાપક કોલિન હુઆંગે ૨૦૧૭માં પોતાના એક બ્લોગલેખમાં રજૂ કરી હતી. મૂડીવાદ હંમેશાં ઉત્પાદકના જોખમ પર ચાલે છે. ફેક્ટરીવાળો માલ બનાવીને બેસે છે અને પછી ગ્રાહક શોધે છે. રિવર્સ ઇન્સ્યોરન્સમાં ગ્રાહકો પહેલેથી જ પોતાની માગનો સમૂહ બનાવીને બજારમાં મૂકે છે. અનિશ્ચિતતા ઘટે છે, એટલે ઉત્પાદક પોતાનો નફો જતો કરીને પણ સસ્તો માલ આપે છે. જોખમ વેચાઈ જાય છે અને તેનું વળતર પહેલેથી મળી જાય છે.

આ વિચાર માત્ર ઈ-કોમર્સ પૂરતો સીમિત નથી. ભારતીય ચૂંટણી રાજકારણ આનું સૌથી મોટું જીવંત મેદાન છે. ચૂંટણી પહેલાં નેતાઓ મતદારોને મફત વીજળી, અનાજ કે લેપટોપની ગેરંટી આપે છે. પણ ચતુર મતદાર હવે ઊંધો સોદો કરે છે. ગામ કે જ્ઞાતિના આગેવાનો ભેગા થઈને પોતાનો અડગ વોટબેંક અગાઉથી ટેબલ પર મૂકે છે. તેઓ ઉમેદવારને કહે છે: 'અમારા પાંચ હજાર વોટ પાકા, પણ ગામમાં પાકો રસ્તો અને પાણીની લાઈનનું કામ આજથી જ શરૂ થવું જોઈએ.'

આ રિવર્સ ઇન્સ્યોરન્સ છે. ચૂંટણી પછી નેતા પલટી મારશે કે નહીં તે ભવિષ્યનું જોખમ છે. પ્રજા પોતાની સામૂહિક વોટશક્તિ વટાવીને એ અનિશ્ચિતતાનું પ્રીમિયમ આજે જ વસૂલ કરી લે છે. સંગઠિત માગણી હંમેશાં સત્તા કે વેપારને નમાવે છે. જ્યારે તમારી પાસે ભવિષ્યની ખાતરી આપવાની તાકાત હોય, ત્યારે તમારે શરતો સ્વીકારવાની નથી હોતી, શરતો લાદવાની હોય છે.

જે ભવિષ્યની ખાતરી અગાઉથી આપી શકે છે, તે વર્તમાનનો ભાવ પોતાની મરજી મુજબ નક્કી કરે છે.