આ વિષયમાં 2331 લેખ · પાનું ૨૩ / ૪૭
આ કોઈ રોમેન્ટિક વિચાર નથી. આ સીધો વ્યવસાયિક શબ્દ છે. મશીન મની એટલે એ પૈસા જે માણસના સીધા પરિશ્રમ વગર, યંત્રો દ્વારા આપોઆપ પેદા થાય છે અથવા ગણાય છે.
કોઈ જટિલ કામ કરવા માટે હંમેશાં નવા કે ઢગલાબંધ સાધનોની જરૂર નથી હોતી. હાથવણાટ અને સ્વેટર ગૂંથવાની કળામાંથી આવેલો આ એક ચતુર વિચાર છે.
માનવીને ભવિષ્યની ચિંતા જેટલી હેરાન કરે છે, તેટલી વાસ્તવિકતા ક્યારેય નથી કરતી. આપણે કલ્પનાઓમાં અડધા મરી જઈએ છીએ.
પ્રાચીન ચીનમાં કાંસાના ખાસ અરીસા બનતા. આગળની સપાટી એકદમ સપાટ, ચકચકિત અને સામાન્ય અરીસા જેવી હોય. પાછળ સુંદર નકશીકામ કે લખાણ કોતરેલું હોય. સામાન્ય નજરે જોતાં કશું અજુગતું ન લાગે.
કોઈને તમારી વાત મનાવવી હોય તો મોટો ભાષણ આપવાની જરૂર નથી હોતી. માત્ર એક નાનો, અંગત સ્પર્શ પૂરતો છે. અમેરિકન મનોવિજ્ઞાની રેન્ડી ગાર્નરે ૨૦૦૫માં એક મજાનો પ્રયોગ કરેલો. તેમણે લોકોને લાંબા સર્વે ફોર્મ ભરવા મોકલ્યા. અડધા લોકોને સાદું કવર મળ્યું.
જે વસ્તુ વ્યવસ્થિત ચાલે છે તેની કદર કોઈ કરતું નથી. જ્યારે બધું બરાબર હોય ત્યારે કાળજી લેવી નકામો ખર્ચ અને સમયનો બગાડ લાગે છે. પણ જેવી એ કાળજી બંધ થાય, ધીમે ધીમે આખો માળો વિખેરાઈ જાય છે.
જીવનમાં ઊર્જા મર્યાદિત છે અને બકવાસ અમર્યાદિત છે. મોટાભાગના માણસો આખી જિંદગી પાયાના કામો છોડીને પરચૂરણ વિગતોમાં વેડફી નાખે છે. આ વૃત્તિને અંગ્રેજીમાં 'મેજરિંગ ઇન ધ માઇનર્સ' કહે છે.
મોટો પહાડ જોઈને મોટાભાગના લોકો ચઢવાનું શરૂ કરતા પહેલાં જ થાકી જાય છે. મગજ જ્યારે કોઈ વિરાટ કામ જુએ છે, ત્યારે તે ડરી જાય છે. પરિણામે માણસ કામ ટાળવા લાગે છે.
જ્યારે કોઈ અત્યંત અસામાન્ય, ભ્રષ્ટ કે વિકૃત બાબત રોજિંદી બની જાય અને લોકો તેને સહજ માનીને સ્વીકારી લે, ત્યારે તેને ઘાતક સામાન્યતા કહે છે. આ કોઈ અચાનક થતો વિસ્ફોટ નથી. આ ધીમું ઝેર છે.
માણસ જિંદગીભર જે સોનાના પૂતળા પાછળ દોડે છે, છેલ્લે એ પિત્તળનો નકલી ટુકડો નીકળે છે. આ વિચાર ડેશિયલ હેમેટની ૧૯૩૦ની પ્રખ્યાત ડિટેક્ટિવ નવલકથા અને તેના પરથી બનેલી ફિલ્મ પરથી આવ્યો છે.
રસ્તા પરથી ચમચમાતી પોર્શે કે મર્સિડીઝ પસાર થાય ત્યારે તમે શું વિચારો છો? તમે ભાગ્યે જ એવું કહો છો કે પેલો ડ્રાઇવિંગ કરતો માણસ કેટલો કૂલ છે. તમારો પહેલો વિચાર એ હોય છે કે જો હું એ ગાડીમાં બેઠો હોઉં તો લોકો મને કેટલો મહાન ગણશે.
આ કોઈ વિજ્ઞાનની લેબમાં શોધાયેલો શબ્દ નથી. કોઈ મોટા અર્થશાસ્ત્રીએ આના પર જાડો ગ્રંથ લખ્યો નથી. આ શબ્દ આજના સેલ્ફ-હેલ્પ સાહિત્ય અને સામાજિક ચર્ચાઓમાંથી ઊભરી આવેલો એક સીધો વિચાર છે.
બુદ્ધિશાળી માણસ સારો સંચાલક બને જ એવો કોઈ નિયમ કુદરતે બનાવ્યો નથી. સ્કૂલ-કોલેજમાં ગોખીને આઈક્યુ સાબિત કરનારા સેંકડો તેજસ્વી લોકો વાસ્તવિક દુનિયામાં સાવ નિષ્ફળ સાબિત થાય છે. કારણ સાફ છે: માત્ર પુસ્તકીય સમજ કે લાગણીશીલતા પૂરતી નથી હોતી.
કોઈપણ મેનેજરની ખુરશી બહારથી રુઆબદાર લાગે છે. અંદરથી એ સતત ખેંચાતા રબર જેવી હોય છે. એનું નામ મેનેજરીયલ વિરોધાભાસ. આ વિચાર મેનેજમેન્ટ સિદ્ધાંતોમાં વર્ષોથી ચર્ચાયો છે અને હેનરી મિન્ટ્ઝબર્ગે ૨૦૦૯ના પુસ્તક ‘મેનેજિંગ’માં તેને વિગતવાર મૂક્યો હતો.
તત્વજ્ઞાનમાં એક જૂનો પ્રશ્ન છે: પાટા પર દોડતી ટ્રોલી પાંચ માણસોને કચડી નાખશે કે પછી સ્વીચ બદલીને એક નિર્દોષને મારશો? બિઝનેસમાં દર અઠવાડિયે આવી જ સ્થિતિ સર્જાય છે.
સ્મૃતિ કોઈ વિડીયો કેમેરાનું રેકોર્ડિંગ નથી. માનવ મગજ ઘટનાઓને સાચવી રાખતું નથી, પણ દર વખતે નવેસરથી રચે છે. જ્યારે એક આખો સમૂહ એવી કોઈ વાત કે ઘટનાને સાચી માનીને યાદ રાખે જે વાસ્તવમાં ક્યારેય બની જ નહોતી, ત્યારે તેને ‘મંડેલા ઇફેક્ટ’ કહેવાય છે.
તમે કોઈ પ્રોડક્ટ કે સેવા બનાવો છો ત્યારે સીધો નૈતિક સવાલ ઊભો થાય છે: શું તમે ગ્રાહકનું ભલું કરી રહ્યા છો કે એને માત્ર ઉલ્લુ બનાવી રહ્યા છો? આ દ્વિધા ઉકેલવા માટે લેખક નિર એયાલે ‘મૅનિપ્યુલેશન મૅટ્રિક્સ’ બનાવ્યું.
અર્થશાસ્ત્રનો સીધો નિયમ છે. કોઈ પણ નવો નિર્ણય લેતી વખતે અગાઉ ખર્ચાઈ ગયેલા નાણાં ભૂલી જાઓ, ફક્ત આગલા એક વધારાના પગલાનો ખર્ચ અને નફો ગણો. બિઝનેસની ભાષામાં આને માર્જિનલ કોસ્ટ કહેવાય છે.
કોઈ દવાની ખાંડની ગોળી દર્દીને સાજો કરી દે, તેને તબીબી વિજ્ઞાન પ્લાસિબો કહે છે. પણ આ જ જાદુ બજારમાં રોજેરોજ ચાલે છે. જ્યારે કોઈ પ્રોડક્ટની કિંમત ઊંચી હોય કે તેનું બ્રાન્ડિંગ ભપકાદાર હોય, ત્યારે મગજને તે ખરેખર વધુ ગુણવત્તાવાળી લાગે છે.
મંગળ ગ્રહ પર ધૂળ ઉડે છે. ત્યાં કોઈ વૃક્ષ નથી, કોઈ પ્રેક્ષક નથી, કોઈ તાળી પાડનાર નથી. નાસાનું ક્યુરિયોસિટી રોવર ત્યાં એકલું ફરે છે. એ ખડકો ખોદે છે, સેમ્પલ ચકાસે છે અને ફોટા પાડે છે. બ્રહ્માંડ એકદમ શાંત અને ઉદાસીન છે.
સંબંધો કાગળ પર નોંધાયેલા ન હોય તો પણ તેની જવાબદારીઓમાંથી છટકી શકાતું નથી. માર્વિનનો નિયમ કાયદા અને માનવસંબંધોની એક કડવી વાસ્તવિકતા છે.
કોઈ કંપનીનું મિશન સ્ટેટમેન્ટ વાંચીને તમને ક્યારેય રોમાંચ થયો છે? ક્યારેય નહીં. મોટા ભાગની સંસ્થાઓના ધ્યેય માત્ર વાર્ષિક નફો ૧૦ ટકા વધારવા કે માર્કેટ શેર જાળવી રાખવા પૂરતા સીમિત હોય છે. આ કરિયાણાની દુકાન ચલાવવાની માનસિકતા છે.
મોટા કામો કાગળ પર જેટલા સરળ દેખાય છે, જમીન પર તેટલા જ વણસી જાય છે. આધુનિક વ્યવસ્થામાં એક રોગ ઘર કરી ગયો છે: પ્લાનિંગ કરનાર અલગ, પૈસા રોકનાર અલગ અને ખરેખર અમલ કરનાર અલગ.
કોઈપણ સંબંધની શરૂઆતમાં આંધળી ઉત્સુકતા અને આકર્ષણ કામ કરી જાય છે. પણ આકર્ષણ કોઈ દીર્ઘકાલીન રણનીતિ નથી. માણસ જ્યારે એકલતા કે હતાશામાં નિર્ણયો લે છે, ત્યારે સામે જે મળે તેને સ્વીકારી લેવાની ભૂલ કરે છે.
કોર્પોરેટ જગતમાં એક કાચની છત છે, જેને ગ્લાસ સીલિંગ કહે છે. પણ સ્ત્રીઓ માટે એના કરતાં વધુ ઘાતક એક દીવાલ છે: મેટર્નલ વૉલ. સ્ત્રી લગ્ન કરે કે ગર્ભવતી બને, એટલે ઓફિસના સાહેબોના મગજમાં એક પૂર્વગ્રહ જાગે છે.
કોઈને મદદ કરવા જાવ અને તેનું સત્યાનાશ વળી જાય તેવું ઘણીવાર બને છે. શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં આ એક સાચો રોગ છે. શિક્ષક કે ટ્રેનર ઉત્સાહમાં આવીને વિદ્યાર્થીને શીખવવા માટે એટલા બધા નવા નિયમો, ફોર્મ્યુલા અને ભારેખમ ગાઈડલાઈન થોપી દે કે મૂળ શીખવાની…
એક માણસ અને બે સાહેબ. આ સાદો હિસાબ એટલે મેટ્રિક્સ ઓર્ગેનાઈઝેશન. સામાન્ય રીતે કંપનીઓમાં એક સીધી સાંકળ હોય છે: પટાવાળાથી લઈને ડિરેક્ટર સુધી દરેકને ખબર હોય કે સલામ કોને ઠોકવાની છે. પણ મેટ્રિક્સ માળખામાં સત્તાની બે ધરીઓ સામસામે અથડાય છે.
જેની પાસે છે તેને વધારે અપાશે, અને જેની પાસે નથી તેની પાસેથી પડાવી લેવાશે. બાઇબલના સેન્ટ મેથ્યુના આ વાક્ય પરથી સમાજશાસ્ત્રી રોબર્ટ મર્ટન અને હેરિયેટ ઝુકરમેને ૧૯૬૮માં આ સિદ્ધાંત આપ્યો. સાદી ભાષામાં આ સંચિત ફાયદાનો નિયમ છે.
શ્રેષ્ઠ બનવામાં જોખમ છે. નિષ્ફળ જવામાં બદનામી છે. આ બે છેડા વચ્ચે એક અત્યંત સુરક્ષિત, સુસ્ત અને આરામદાયક રસ્તો છે: સાધારણ રહેવું.
જંગલમાં કોઈ રોગચાળો ન હોય, ખોરાકની કોઈ અછત ન હોય અને શિકારી પ્રાણીઓ ગાયબ થઈ જાય ત્યારે શું થાય? સસલાં કે જંતુઓની વસ્તી કુદરતી સીમાઓ ઓળંગીને વિસ્ફોટક ઝડપે વધવા માંડે છે. જીવવિજ્ઞાનમાં આ સ્થિતિને મહત્તમ પ્રજનન દર કહે છે.
માણસને નવું જોઈએ છે, પણ સાવ અજાણ્યું પચતું નથી. આ માનસિક ખેંચતાણમાંથી એક નિયમ જન્મ્યો: માયા સિદ્ધાંત (MAYA: મોસ્ટ એડવાન્સ્ડ યેટ એક્સેપ્ટેબલ). અર્થ સાદો છે. ડિઝાઇન કે વિચાર એટલો આધુનિક હોવો જોઈએ જેટલો લોકો સહેલાઈથી સ્વીકારી શકે.
દુશ્મનને ખતમ કરી દેવાથી લડાઈ જીતી શકાતી નથી. સાંભળવામાં આ વાત વિચિત્ર લાગે, પણ યુદ્ધની આ જ કડવી વાસ્તવિકતા છે. અમેરિકન જનરલ સ્ટેનલી મેકક્રિસ્ટલે અફઘાનિસ્તાનમાં લડતી વખતે આ લશ્કરી વ્યૂહરચના દુનિયા સમક્ષ મૂકી હતી.
કોઈ પણ પ્રક્રિયામાંથી માણસની મરજી કાઢી નાખો એટલે વ્યવસ્થા ઝડપી બને. આધુનિક જગત આ એક જ વિચાર પર દોડે છે. કાર્યક્ષમતા, માપી શકાય તેવું પરિણામ, દરેક વખતે સરખો અનુભવ અને માણસ પર ટેક્નોલોજીનો અંકુશ.
તમે જે સાંભળો છો તે ફક્ત તમારા કાન નક્કી નથી કરતા. આંખો પણ અવાજ ઘડે છે. જ્યારે કાનમાં પડતો અવાજ અને સામે દેખાતા હોઠના હલનચલન વચ્ચે મેળ ન બેસે, ત્યારે મગજ મૂંઝાઈ જાય છે.
જે વસ્તુ ગણી શકાય છે તે જ સાચી છે, બાકી બધું નકામું છે—આ માન્યતા એક ખતરનાક રોગ છે. આ ભ્રમણામાં માણસ ચાર તબક્કે અંધ બને છે. પહેલાં જે માપી શકાય છે તેને માપે છે. પછી જેને માપી શકાતું નથી તેને ગણતરીમાંથી કાઢી નાખે છે.
વેપાર કરવા માટે હવે પેઢી કે ફેક્ટરીની જરૂર નથી રહી. માણસ પોતે જ ઉત્પાદન છે અને પોતે જ સેલ્સમેન. આ વિચારમાંથી નવો શબ્દ જન્મ્યો: ‘મી-પ્રિન્યોર’.
કોર્પોરેટ જગતમાં 'સી-સ્યુટ' શબ્દ જૂનો છે. સીઈઓ, સીએફઓ કે સીટીઓ જેવા ઉચ્ચ હોદ્દાઓ માટે આ વપરાય છે. પણ છેલ્લા કેટલાક સમયથી મેનેજમેન્ટ લખાણોમાં એક નવો કટાક્ષ સાંભળવા મળે છે: 'મી-સ્યુટ લીડર'.
કોઈપણ ઘટના પોતે અર્થ લઈને નથી આવતી. ઘટના માત્ર ઘટે છે, અર્થ માણસ પોતે ઉમેરે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ માનસિક રચનાને મિનિંગ ફ્રેમવર્ક કહે છે. આ કોઈ એક લેખકે એક રાતમાં ઘડી કાઢેલો શબ્દ નથી.
માણસ માત્ર રોટલો અને ઓક્સિજન માંગીને જીવી શકતો નથી. કૂતરો ખાવાનું મળે એટલે ખુશ થઈને સૂઈ જાય છે. માણસ સૂઈ શકતો નથી, એને પોતાની હસ્તીનું કારણ જોઈએ છે.
કોઈ માધ્યમ કે સિસ્ટમની વકીલાત કરનાર માણસ પોતે જ એ જાળમાં ફસાઈ જાય ત્યારે આ વિરોધાભાસ સર્જાય છે. તમે આખો દિવસ જે સાધનનું ગુણગાન ગાઓ, છેવટે એ જ સાધન તમારી પોતાની બુદ્ધિનો ભોગ લઈ લે.
તમે કોઈ ખાસ નથી. તમારી ધરતી, તમારો સમય કે તમારો જન્મ બ્રહ્માંડ માટે કોઈ અપવાદ નથી. આ સત્ય પચાવવું અઘરું છે, પણ વિજ્ઞાનનો આ એક પાયાનો નિયમ છે.
માણસ માત્ર રોટલી કે મકાનથી ધરાતો નથી. પ્રાણી પેટ ભરાય એટલે સૂઈ જાય છે, માણસ જાગતો રહે છે કારણ કે તેને માન્યતા જોઈએ છે. ગ્રીક ફિલસૂફ પ્લેટોએ આ ભૂખને 'થાઇમોસ' કહી હતી. પોતે બીજા સમાન છે તેવી સ્વીકૃતિની ઝંખના એટલે આઇસોથાઇમિયા.
સ્ટેજ પર કાગળમાંથી મોં નીચું રાખીને વાંચતા નેતાઓ કે વક્તાઓથી કંટાળો આવે છે. સામે છેડે એવા લોકો પણ છે જે આખું ભાષણ પોપટની જેમ રટીને બોલે છે, જેમાં કોઈ જીવ હોતો નથી.
રૂપિયા પર કોઈ લેબલ ચોંટેલું નથી હોતું. સો રૂપિયાની નોટથી તમે દૂધ ખરીદો કે સિગરેટ, નોટનો રંગ કે મૂલ્ય બદલાતાં નથી. પણ આપણા મગજમાં એક વિચિત્ર મુનીમ બેઠો છે. તે દરેક રૂપિયાનું અલગ ખાતું ખોલીને બેસે છે.
જાહેરાતમાં નીચે એક નાનકડી ફુદડી હોય છે. શરતો લાગુ. નિયમો અધીન. ‘માનસિક ફુદડી’ એ જ કામ આપણા મગજમાં કરે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ કોઈ મોટી સિદ્ધિ, દાવો કે પુણ્યનું પ્રદર્શન કરે, ત્યારે આપણે મોઢેથી કદાચ તાળી પાડીએ, પણ મનની અંદર એક છૂપી શંકાનો…
શરીર ગમે તેટલું કસાયેલું હોય, અસલ યુદ્ધ હંમેશાં ખોપરીની અંદર લડાય છે. સ્નાયુઓ મજબૂત હોય પણ મગજ ધ્રૂજતું હોય તો હાર નક્કી છે. આ જ સત્યમાંથી મેન્ટલ કોચનો વિચાર જન્મ્યો. સામાન્ય કોચ તમને દોડતાં, બોલ ફેંકતાં કે તલવાર વીંઝતાં શીખવે છે.
ખાલી પોઝિટિવ વિચારો કરવાથી જિંદગી બદલાતી નથી. સફળતાના દિવાસ્વપ્નો જોવાથી મગજને લાગે છે કે લક્ષ્ય મેળવી લીધું છે, એટલે શરીર ઢીલું પડી જાય છે.
કોઈ માણસ વધારે હોંશિયાર હોય તો સમાજને અસહજતા થાય છે. બધા સરખા દેખાવા જોઈએ, બધા એકસરખા સ્તરે વિચારવા જોઈએ. આ વિકૃત વિચારને અમલમાં મૂકવા માટે જ્યારે પ્રતિભાશાળી વ્યક્તિના મગજ પર પરાણે મર્યાદા લાદવામાં આવે, ત્યારે તેને 'મેન્ટલ હેન્ડીકેપિંગ'…
મોટા ભાગના માણસો આખી જિંદગી ઓટોપાયલટ પર જીવી કાઢે છે. કોઈએ અપમાન કર્યું તો તરત ગુસ્સો આવ્યો, નુકસાન થયું એટલે હતાશા ઘેરી વળી. આ પ્રતિક્રિયાઓ આપણી અંદર પહેલેથી ગોઠવાયેલા જૂના વાયરિંગ જેવી છે.
ખિસ્સામાં રોકડ હોય તો તેને લિક્વિડિટી કહેવાય. ગમે ત્યારે, ગમે ત્યાં વાપરી શકાય. મગજનું પણ આવું જ છે. તમારી પાસે કોઈ માન્યતા કે સિદ્ધાંત છે, પણ સામે નવી હકીકત આવીને ઊભી રહી જાય ત્યારે તમે જૂનો વિચાર કેટલી ઝડપથી ફગાવી શકો છો?