મેન્ટલ લેબ

મોટા ભાગના માણસો આખી જિંદગી ઓટોપાયલટ પર જીવી કાઢે છે. કોઈએ અપમાન કર્યું તો તરત ગુસ્સો આવ્યો, નુકસાન થયું એટલે હતાશા ઘેરી વળી. આ પ્રતિક્રિયાઓ આપણી અંદર પહેલેથી ગોઠવાયેલા જૂના વાયરિંગ જેવી છે. આ આદતોને તોડવા માટે મગજની અંદર એક એવી જગ્યા ઊભી કરવી પડે જ્યાં તમે પોતે જ વૈજ્ઞાનિક બનો અને પોતાના વિચારો જ તમારો પ્રયોગ બને. આ જગ્યા એટલે 'મેન્ટલ લેબ'. અહીં બહારની દુનિયાની કોઈ દખલ નથી હોતી.

આ વિચાર જાણીતા અલ્ટ્રા-એન્ડ્યુરન્સ એથ્લેટ ડેવિડ ગોગિન્સે તેમના ૨૦૨૨ના પુસ્તક 'નેવર ફિનિશ્ડ'માં આપ્યો છે. ગોગિન્સ માને છે કે માણસ પોતાની નબળાઈઓ અને ડરથી સતત ભાગતો રહે છે. તેનાથી બચવા માટે તમારે એકાંતમાં બેસીને પોતાની માનસિક મર્યાદાઓનું પોસ્ટમોર્ટમ કરવું પડે. પોતાની જાત સાથે ક્રૂરતાપૂર્વક સાચા થવું પડે. આ કોઈ ફિલસૂફી નથી, મગજને કઠોર તાલીમ આપવાની આંતરિક પ્રયોગશાળા છે.

આ મોડેલનું અસલી મૂલ્ય સંકટના સમયે સમજાય છે. જ્યારે પરિસ્થિતિ ખરાબ થાય ત્યારે સામાન્ય માણસ ગભરાઈને હાથપગ છોડી દે છે. જેણે પોતાના મનની લેબમાં નકારાત્મક વિચારોનું વિશ્લેષણ કર્યું છે, તે ભાંગી પડતો નથી. તે જાણે છે કે કયો વિચાર ક્યાંથી જન્મે છે અને પોતાની અસલામતીને કઈ રીતે શાંત રાખવી. માનસિક સ્થિરતા કુદરતી વરદાન નથી, પ્રયોગશાળામાં ઘડાયેલી ક્ષમતા છે.

ભારતના કોર્પોરેટ જગતનો દાખલો જુઓ. એક મોટી એફએમસીજી કંપનીનો ટોચનો માર્કેટિંગ હેડ અચાનક બદલાતા ટ્રેન્ડ અને વિરોધી બ્રાન્ડ્સના આક્રમણ વચ્ચે ઘેરાય છે. મિટિંગમાં પ્રોડક્ટ ફ્લોપ થવાના આંકડા સામે આવે ત્યારે મોટા ભાગના અધિકારીઓ સાથીદારો પર દોષ ઢોળે છે અથવા ગભરાઈને ઉતાવળા નિર્ણયો લે છે. પરંતુ જો તે મનમાં પોતાની લેબ ખોલીને બેસે, તો તે પોતાના અહંકાર અને નિષ્ફળતાના ડરને અલગ તારવી શકે છે. તે માત્ર બજારના વાસ્તવિક પડકાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે.

જે માણસ પોતાની જાત સાથે એકાંતમાં પ્રયોગો કરી શકતો નથી, દુનિયા તેને પોતાના પ્રયોગોનું રમકડું બનાવી દે છે.