માનસિક ક્ષમતા-દમન

કોઈ માણસ વધારે હોંશિયાર હોય તો સમાજને અસહજતા થાય છે. બધા સરખા દેખાવા જોઈએ, બધા એકસરખા સ્તરે વિચારવા જોઈએ. આ વિકૃત વિચારને અમલમાં મૂકવા માટે જ્યારે પ્રતિભાશાળી વ્યક્તિના મગજ પર પરાણે મર્યાદા લાદવામાં આવે, ત્યારે તેને 'મેન્ટલ હેન્ડીકેપિંગ' કહેવાય છે. અમેરિકન લેખક કર્ટ વોનેગટે ૧૯૬૧ની પોતાની ટૂંકી વાર્તા 'હેરીસન બર્જરન'માં આ વિચાર વહેતો મૂકેલો. એ કાલ્પનિક સમાજમાં જે લોકો વધારે બુદ્ધિશાળી હતા, તેમના કાનમાં એવા ઉપકરણો લગાવવામાં આવતા જે દર વીસ સેકન્ડે તીક્ષ્ણ અવાજ કરીને તેમનો વિચાર તોડી નાખે. સરેરાશ માણસને લઘુતાગ્રંથિ ન થાય, માટે હોશિયારનું મગજ બહેરું કરી દેવાનું.

આ વાત સાહિત્યિક કલ્પના લાગે, પણ આજના વાસ્તવિક જીવનમાં આ રોજબરોજ બને છે. કોઈ સંગઠનમાં જે માણસ વધુ તેજસ્વી હોય, તેને દબાવવા માટે નીતિ-નિયમોની સાંકળો બાંધી દેવામાં આવે છે. સરેરાશ સ્તરના લોકો પોતાનું વર્ચસ્વ ટકાવવા માટે અસાધારણ પ્રતિભા ધરાવતા માણસને સતત એટલા સામાન્ય કાગળિયાંમાં કે પ્રક્રિયામાં ગૂંચવી રાખે છે કે તે પોતાની અસલ ક્ષમતા વાપરી જ ન શકે. સમાનતાના નામે શ્રેષ્ઠતાની હત્યા કરવાનો આ સુવ્યવસ્થિત કારસો છે.

આપણી સરકારી હોસ્પિટલો કે મોટા મેડિકલ ટ્રસ્ટો આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ધારો કે એક યુવાન સર્જન છે. તે નવી તબીબી પદ્ધતિઓ ઝડપથી શીખી શકે છે અને જટિલ ઓપરેશનોમાં તેની આંગળીઓ કમાલ કરે છે. પણ હોસ્પિટલના જૂના સિનિયર વહીવટી ડૉક્ટરો તેને આગળ વધવા દેવા માંગતા નથી. તેઓ આ સર્જન પર દિવસભર દવાના સ્ટોક ગણવાની, સહીઓ કરવાની અને પંચાયતી અહેવાલો ભરવાની કારકુની જવાબદારીઓ થોપી દે છે. તેની મૂળ સર્જિકલ બુદ્ધિ દરરોજ દબાયેલી રહે છે.

પરિણામે, તે ડૉક્ટર થોડાં વર્ષોમાં હતાશ થઈને બાકીના સામાન્ય સ્ટાફ જેવો જ જડ બની જાય છે. સમાજ બહુ વિચિત્ર છે; એ નબળાને ઊંચો લાવવા જેટલી મહેનત નથી કરતો, એના કરતાં વધુ ઉત્સાહથી હોંશિયાર માણસની પાંખો કાપી નાખવામાં માને છે. જ્યારે પ્રક્રિયા માણસની વિચારશક્તિ કરતાં મોટી થઈ જાય, ત્યારે સમજી લેવું કે આ માનસિક દમન શરૂ થઈ ચૂક્યું છે.

જે સમાજ પ્રતિભાની બરાબરી નથી કરી શકતો, તે પ્રતિભાને પાંગળી બનાવીને શાંતિ અનુભવે છે.