આ ટેગ સાથે 307 લેખ · પાનું ૧ / ૭
ભવિષ્યમાં કંઈક મોટું બનશે ત્યારે આપણે કેવું અનુભવીશું? આપણું મગજ આ સવાલનો ઉત્તર આપતી વખતે હંમેશાં છેતરાય છે. આપણે ધારી લઈએ છીએ કે કોઈ મોટી ખુશી આપણને આખી જિંદગી હવામાં રાખશે અને કોઈ મોટી આફત આપણને કાયમ માટે ભાંગી નાખશે.
તમે સત્ય જાણો છો. હકીકતો તમારી નજર સામે કાચ જેવી ચોખ્ખી છે. છતાં તમે એ વાતને નકારી કાઢો છો. શા માટે? કારણ કે જો તમે એ સત્ય સ્વીકારી લો, તો તમારે કાલે સવારે તમારી જિંદગી, તમારી આદતો કે તમારી વફાદારી બદલવી પડે.
તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે તમને માતૃભાષાના વ્યાકરણના નિયમો ગોખ્યા વગર કઈ રીતે આવડી ગયા? નાનપણમાં કોઈએ તમને કર્તા, કર્મ કે ક્રિયાપદની ચોપડી પકડાવી નહોતી. છતાં તમે સાચું બોલો છો.
તમે એક સાથે બધું જ મેળવી શકતા નથી. આ કોઈ સંતનું પ્રવચન નથી, અર્થશાસ્ત્રનો સૌથી નિર્દય નિયમ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રમાં આ વિચારને રોબર્ટ મન્ડેલ અને માર્કસ ફ્લેમિંગ નામના અર્થશાસ્ત્રીઓએ ૧૯૬૦ના દાયકામાં મૂક્યો હતો.
તમે સફળ છો. ડિગ્રીઓ છે, બેંક બેલેન્સ છે, સમાજમાં વજન છે. છતાં અંદરથી સતત એક ફાળ પડે છે: ‘હું આ લાયક નથી. આ તો ભૂલથી મળી ગયું છે. કોઈક દિવસ મારો ઢાંકપિછોડો ખુલ્લો પડી જશે.’ પોતાની જ ક્ષમતા પરનો આ ઊંડો અવિશ્વાસ એટલે ઇમ્પોસ્ટર સિન્ડ્રોમ.
આંખો ખુલ્લી હોય છતાં માણસ આંધળો બની શકે છે. કોઈ વસ્તુ તમારી નજર સામે જ ઊભી હોય, પૂરેપૂરી દેખાતી હોય, છતાં તમારું મગજ એની નોંધ સુધ્ધાં ન લે. આંખમાં કોઈ ખામી નથી, ચશ્માનો નંબર વધ્યો નથી. ખામી ધ્યાનની છે.
સમાજમાં બધા લોકો સમાન કમાણી કરતા નથી. આ કોઈ નવી શોધ નથી. ખરી મુશ્કેલી ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે સૌથી ઉપર બેઠેલા થોડા લોકોની કમાણી આકાશ આંબી જાય અને તળિયે ઊભેલા બહુમતી વર્ગની આવક સ્થિર થઈ જાય. અર્થશાસ્ત્ર આ અંતરને 'ઇન્કમ ગેપ' કહે છે.
કોઈ એક બાબતમાં તમે સાવ કાચા હો, પણ બીજી કોઈ ચતુરાઈથી આખી ખામી ઢબૂરી દો. આ મોર્ડન ઓફિસ કલ્ચરનો છૂપો નિયમ છે. આ શબ્દ કોઈ એક ચોક્કસ પુસ્તકમાંથી નથી આવ્યો કે કોઈ મોટા પ્રોફેસરના નામે નોંધાયો નથી.
કોઈ કામ પૂરું ન થયું હોય ત્યારે મગજમાં એક વિચિત્ર ખંજવાળ ચાલ્યા કરે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ શબ્દ કોઈ પ્રખ્યાત પુસ્તકમાંથી સીધો નથી આવ્યો. કોઈ એક લેખકે આ નામ સિક્કાની જેમ ચલણમાં મૂક્યું નથી. પણ વિચાર માણસના જૂના સ્વભાવ સાથે જોડાયેલો છે.
ક્રાંતિ માત્ર ભાષણોમાં રોમાંચક લાગે છે, વાસ્તવિકતામાં તે લોહી વહાવે છે અથવા તંત્રને તોડી નાખે છે. મોટો કૂદકો મારવાને બદલે એક પછી એક નાનું પગલું ભરીને આગળ વધવાની વ્યવહારુ પદ્ધતિ એટલે ઇન્ક્રીમેન્ટલિઝમ.
રોગ શરીરમાં પ્રવેશી ચૂક્યો હોય પણ દર્દીને પોતાને ખબર ન હોય. આ ગાળાને તબીબી વિજ્ઞાનમાં ‘ઇન્ક્યુબેશન પીરિયડ’ કહે છે. સંક્રમણ લાગ્યાની ક્ષણથી માંડીને પહેલું લક્ષણ દેખાય ત્યાં સુધીનો સમય.
નવજાત બાળક નબળું હોય ત્યારે ડૉક્ટર તેને કાચની પેટીમાં રાખે છે. બહારની ધૂળ, વાયરસ કે આકરા તાપથી બચાવવા માટે. કોર્પોરેટ જગતમાં પણ કાચા વિચારનું આવું જ છે.
શેરબજારમાં ઇન્ડેક્સ ફંડ ખરીદવાનો અર્થ બહુ સીધો છે. કોઈ એક કંપની પર દાવ ન લગાવો. બધી કંપનીઓ થોડી થોડી ખરીદી લો જેથી સરેરાશ નફો મળે અને મોટું નુકસાન ટળી જાય. પૈસા બચાવવા માટે આ ઉત્તમ વ્યૂહરચના છે.
તમે રસ્તો પહોળો કરો છો જેથી ટ્રાફિક ઘટે. પરિણામ શું આવે છે? ટ્રાફિક બમણો થઈ જાય છે. આ જાદુ નથી, આ અર્થશાસ્ત્ર અને નગરનિયોજનનો નિર્દય નિયમ છે જેને પ્રેરિત માંગ કહે છે. પુરવઠો વધારવાથી માંગ આપોઆપ પેદા થાય છે.
કોઈપણ જંગલમાં પ્રવેશતા પહેલાં રસ્તો ખબર ન હોય તો ભૂલા પડવાનું નક્કી છે. ધંધામાં પણ આવું જ થાય છે. મોટાભાગના લોકો માત્ર પોતાની પ્રોડક્ટ કે પોતાના સીધા હરીફને જ જુએ છે. પણ ખરી રમત પાછળ રમાતી હોય છે.
અનુભવ ઘણીવાર વિચારસરણીની જેલ બની જાય છે. માણસ જ્યારે કોઈ એક ક્ષેત્રમાં દાયકાઓ વિતાવે છે, ત્યારે તેની પાસે જવાબો તો તૈયાર હોય છે, પણ નવા પ્રશ્નો પૂછવાની તાકાત મરી જાય છે.
જીવનમાં બે પ્રકારની રમતો ચાલે છે. એક સીમિત અને બીજી અનંત. સીમિત રમતમાં નિયમો નક્કી હોય છે, સમય નિશ્ચિત હોય છે અને છેલ્લે કોઈ એક જીતે છે ને બીજો હારે છે. ફૂટબોલ કે ચેસ સીમિત રમતો છે. અનંત રમતનો કોઈ છેડો નથી હોતો.
તાત્કાલિક વાહવાહી મેળવવા માટે લાંબા ગાળાનું દેવાળું ફૂંકવાની વૃત્તિ એટલે ઇન્ફ્લેશન બાયસ. અર્થશાસ્ત્રમાં આ મોટો સિદ્ધાંત છે. ૧૯૭૭માં ફિન કિડલેન્ડ અને એડવર્ડ પ્રેસ્કોટ નામના અર્થશાસ્ત્રીઓએ આ વાત સાબિત કરી હતી.
તમે દરેક કર્મચારી કે નાગરિકના કાનમાં જઈને સાચો સંદેશો ફૂંકી શકતા નથી. કોઈ પણ મોટું સંગઠન હોય, ત્યાં સો ટકા લોકો સુધી સીધી માહિતી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ મૂર્ખામી છે. વિલ લાર્સને ૨૦૨૩માં આ વિચાર વ્યવસાયિક વિશ્વ સમક્ષ મૂક્યો હતો.
તોપો ફૂટ્યા વગર પણ રણમેદાન જીતી શકાય છે. સામેવાળાના મગજમાં શું માહિતી પહોંચે છે, તેના પર કબજો કરી લો એટલે લડાઈ પૂરી થઈ જાય. આ ખેલનું નામ છે ઇન્ફોર્મેશન વૉર. આ સાયબર હુમલો નથી, જેમાં કમ્પ્યુટર હેક થાય. અહીં માણસનું મગજ હેક થાય છે.
આપણે જાતને છેતરવામાં પાવરધા છીએ. આપણે કહીએ છીએ કે દુનિયામાં ટેલેન્ટ અને મહેનતની કિંમત છે. જે સક્ષમ છે તે આગળ આવશે. આ સુંદર ભ્રમનું નામ મેરિટોક્રેસી છે. પણ વાસ્તવિકતા સાવ જુદી છે.
સમાજ બે નિયમો પર ચાલે છે. પહેલો, લોકો ખરેખર શું કરે છે. બીજો, લોકોએ શું કરવું જોઈએ એવી આશા રાખવામાં આવે છે. આ બીજા નિયમને આદેશાત્મક સામાજિક ધોરણો કહેવાય છે. આમાં નૈતિક દબાણ હોય છે.
તમે ચાલીસ વર્ષના થાઓ કે સાઠના, તમારા શરીરની અંદર એક સાત વર્ષનું બાળક હજુ શ્વાસ લે છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને 'ઇનર ચાઇલ્ડ' કહે છે. આ કોઈ કાવ્યાત્મક કલ્પના નથી.
દુનિયા અરાજક છે. ગમે ત્યારે ગમે તે થઈ શકે છે. રોમન સમ્રાટ માર્કસ ઓરેલિયસે પોતાની ડાયરીમાં એક રૂપક લખ્યું હતું: 'ઇનર સિટાડેલ' એટલે કે મનનો એવો અંતસ્થ કિલ્લો, જેને બહારનું કોઈ તોફાન તોડી ન શકે. આ વિચાર સ્ટોઇક ફિલસૂફીનો પાયો છે.
ઓફિસમાં કે કારખાનામાં માણસ દિવસ આખો શું કરે છે, એ બહારથી દેખાય છે. પણ તેના મગજની અંદર કયું નાટક ભજવાય છે, તેની કોઈને પડી નથી હોતી. હાર્વર્ડના પ્રોફેસર ટેરેસા અમાબિલે અને સ્ટીવન ક્રેમરે હજારો ડાયરીઓની તપાસ કરીને એક વાત સાબિત કરી.
આ શબ્દ કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યો કે કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ ઐતિહાસિક નોંધ મળતી નથી. પણ આ વિચાર અસલ જૂનો અને વ્યવહારુ છે. આ મોડેલ માણસના જીવનને બે ત્રિકોણમાં વહેંચીને જુએ છે.
શરીરવિજ્ઞાનમાં એક સચોટ શબ્દ છે: ઇનર્વેશન. ગુજરાતીમાં કહો તો ચેતાકરણ. મગજમાંથી નીકળતી સૂક્ષ્મ નસો શરીરના છેવાડાના અંગ સુધી પહોંચે અને ત્યાં સંવેદના કે હલનચલન જીવંત રાખે, તેને ઇનર્વેશન કહેવાય.
નવા પ્રયોગો બધાને કરવા છે, પણ નિષ્ફળ જવાની હિંમત કોઈની પાસે નથી હોતી. ધંધો હોય કે જિંદગી, બધું બદલવા નીકળો તો નાદારી આવે અને કશું જ ન બદલો તો સડો પેસી જાય. આ સંકટને માપવા માટે મેનેજમેન્ટમાં એક ચોકઠું બન્યું છે: ઇનોવેશન રિસ્ક મેટ્રિક્સ.
હું એકલો શું કરી શકવાનો? આ સવાલ નમ્રતા નથી, છૂપી કાયરતા છે. માણસ જ્યારે માનવા લાગે કે આ વિશાળ બ્રહ્માંડમાં કે જંગી વ્યવસ્થા સામે પોતાનું કોઈ વજૂદ જ નથી, ત્યારે તે આ ભ્રમનો શિકાર બને છે. તેને લાગે છે કે લાચારી એ જ પરમ સત્ય છે.
કોઈપણ વિચાર ત્યારે જ કિંમતી બને છે જ્યારે તે પરિણામ આપે. આ વિચારધારાનું મૂળ આટલું સીધું છે. સાધનલક્ષી વિચાર પદ્ધતિ એટલે કે મગજમાં ચાલતો એવો અલ્ગોરિધમ, જ્યાં મૂલ્યો, નૈતિકતા કે આદર્શો ગૌણ બની જાય છે અને માત્ર સાધન તથા સાધ્ય વચ્ચેનો સંબંધ…
શિયાળામાં શરીર પર સ્વેટર ચડાવો ત્યારે બહારનો બરફ તમને સ્પર્શતો નથી. થર્મોસમાં ગરમ ચા કલાકો સુધી ઉકળતી રહે છે કારણ કે બહારની ઠંડી અંદર ઘૂસી શકતી નથી. ભૌતિક વિજ્ઞાનનો આ નિયમ હવે સામાજિક માનસશાસ્ત્રનું મોટું સત્ય બની ગયો છે.
કોઈ માણસ ચોરી કરશે કે નહીં, તે તેના કપાળ પર લખેલું નથી હોતું. છતાં કોર્પોરેટ જગત નોકરી આપતાં પહેલાં માણસની દાનત માપવાની જીદ પકડી રાખે છે. આ કવાયતને મેનેજમેન્ટની ભાષામાં 'ઇન્ટેગ્રિટી ટેસ્ટ' કહે છે. આ એક માનસિક પ્રશ્નાવલી છે.
અજ્ઞાન કરતાં વધુ ખતરનાક વસ્તુ છે જ્ઞાનનો ભ્રમ. પોતાની સમજની મર્યાદાઓ સ્વીકારવાની ક્ષમતાને તત્વચિંતકો અને આધુનિક મનોવૈજ્ઞાનિકો 'ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ હ્યુમિલિટી' એટલે કે બૌદ્ધિક નમ્રતા કહે છે. આ કોઈ લાચારી કે આત્મવિશ્વાસનો અભાવ નથી.
હોશિયાર હોવું અને વિચારતા આવડવું એ બે સાવ અલગ બાબતો છે. મોટાભાગના માણસો પાસે માહિતીનો ઢગલો હોય છે, પણ મગજ વાપરવાની પ્રામાણિકતા હોતી નથી. બૌદ્ધિક સદ્ગુણ એટલે બુદ્ધિનો ચારિત્ર્યવાન ઉપયોગ. આ કોઈ આઈક્યુ કે ગોખણપટ્ટીની વાત નથી.
છોકરું મોટું નથી થતું, એનો પ્રોજેક્ટ ચાલે છે. આજના મધ્યમવર્ગીય ઘરોમાં બાળપણ ગાયબ છે અને એક ભારેખમ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ બેસી ગઈ છે. આ માનસિકતાનું નામ છે ‘ઇન્ટેન્સિવ પેરેન્ટિંગ’.
કોઈ કામ કરવાની ચોખ્ખી ના ન પાડવી, પણ એ કામ ક્યારેય પૂરું ન થાય તેવી ઝડપે કરવું. આ એક જૂની વહીવટી રણનીતિ છે. અંગ્રેજીમાં તેને 'ઇન્ટેન્શનલ ફૂટ ડ્રેગિંગ' કહે છે.
કોઈ બે મોટા માણસો ગંભીર વાત કરતા હોય અને વચ્ચે નાનું બાળક આવીને બૂમો પાડવા માંડે. આપણો પહેલો પ્રતિભાવ કયો હોય છે? કાં તો આપણે બાળકના મોં પર હાથ મૂકી દઈએ છીએ, અથવા એને તતડાવીને ભગાડી દઈએ છીએ. આ બંને રીત ખોટી છે.
શરીરની આસપાસ એક અદ્રશ્ય પરપોટો હોય છે. આ કોઈ આધ્યાત્મિક આભા નથી, પ્રાણીસહજ ભૂગોળ છે. અમેરિકન માનવશાસ્ત્રી એડવર્ડ હોલે ૧૯૬૬માં ‘ધ હિડન ડાયમેન્શન’ પુસ્તકમાં પ્રોક્સેમિક્સનો સિદ્ધાંત આપ્યો. તેમણે માણસના અંતરના ચાર ભાગ પાડ્યા.
વાતો કરવી અને સંવાદ સાધવો, બે સાવ જુદી બાબતો છે. મોટા ભાગના લોકો માત્ર માહિતીની લેવડદેવડ કરે છે. આજે શાક શું બનાવ્યું, દૂધવાળો આવ્યો કે નહીં, કે લોનના હપ્તા કપાયા કે નહીં—આ બધું કામકાજી વ્યવહાર છે. અંતરંગ સંવાદ આ સપાટીની નીચે શરૂ થાય છે.
કોઈપણ સામ્રાજ્ય સામાન્ય જનતાના વિદ્રોહથી ઓછું અને ટોચ પર બેઠેલા લોકોની અંદરોઅંદરની લડાઈથી વધુ તૂટે છે. આ સિદ્ધાંતને ઇતિહાસકાર પીટર તુરચીને લોકપ્રિય બનાવ્યો. વાત સાદી છે.
જે ચીજ પર સોનાનો ઢોળ ચડાવવો પડે, સમજી લો કે અંદર લોખંડ પણ સડેલું છે. આ સિદ્ધાંત કહે છે કે જો કોઈ વ્યવસ્થામાં કોઈ બાબતનો ઢાંકપિછોડો કરવો પડે, ખોટો દંભ કરવો પડે કે મીઠા શબ્દો પાછળ વાસ્તવિકતા છુપાવવી પડે, તો તેનો સીધો અર્થ એ છે કે મૂળ જગ્યાએ…
કાગળ પર કરોડો રૂપિયા કમાઈ લેવા દુનિયાનું સૌથી સહેલું કામ છે. કોમ્પ્યુટર સ્ક્રીન પર આંકડા રમતા હોય ત્યારે કોઈનો પરસેવો છૂટતો નથી. રોકાણ સિમ્યુલેટર એટલે વાસ્તવિક જોખમ વગર નાણાકીય બજાર કે ધંધાના નફા-નુકસાનની નકલી રમત રમવી.
આપણે માનીએ છીએ કે માણસ તર્કથી ચાલે છે. કાયદા, પૈસા કે ખુલ્લી ધમકીથી વર્તે છે. આ વહેમ છે. માણસના મોટા ભાગના નિર્ણયો એવા અદૃશ્ય પરિબળો ઘડે છે જે નજરે ચડતા નથી. લૅટિન ભાષાનો શબ્દ છે: ઇન્વિઝિબિલિયા. અર્થ થાય છે—અદૃશ્ય ચીજો.
તમે સામેવાળાને ધારી ધારીને માપો છો. તેના કપડાં, ચાલવાની ઢબ, આંખોનો પલકારો—બધું જ તમારા રડારમાં ઝડપાઈ જાય છે. પણ સાથે તમને એક મૂર્ખામીભરી ખાતરી હોય છે: 'હું તો કોઈને દેખાતો નથી.
કોઈપણ મોટી વ્યવસ્થા માત્ર કાગળ પર લખેલા નિયમોથી નથી ચાલતી. ઈટાલો કાલ્વિનોએ ૧૯૭૨માં પોતાની બહુચર્ચિત નવલકથા ‘ઈનવિઝિબલ સિટીઝ’માં એક વિચાર મૂકેલો.
તમે માનો છો કે તમારા નિર્ણયો તમારા પોતાના છે. તમે કઈ દવા લો છો, કયા ડૉક્ટર પાસે જાઓ છો અને કઈ ટૂથપેસ્ટ વાપરો છો, તે તમારી સ્વતંત્ર પસંદગી છે. આ એક નિર્દોષ ભ્રમ છે.
દિવસ આખો તમે દોડતા રહ્યા. સાંજે શરીર ભાંગી ગયું છે. મગજ થાકીને લોથપોથ છે. પણ ટેબલ પર નજર નાખો તો ખબર પડે કે પરિણામ શૂન્ય છે. કોઈ નક્કર કામ પત્યું નથી. આ કોઈ જાદુ નથી. આ છે સમયની ગુપ્ત ચોરી. સમય ચોરાઈ ગયો છે અને તમને ખબર પણ ન પડી.
કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાનનો એક જૂનો નિયમ છે: કચરો નાખશો તો કચરો જ બહાર આવશે. માણસના મગજનું પણ આવું જ છે. લેખક રોબિન શર્માએ તેમના પુસ્તક 'ધ એવરીડે હીરો મેનિફેસ્ટો'માં આ વાતને એક નામ આપ્યું: 'આઇપોપ' એટલે કે ઇનપુટ પોઝિટિવિટી, આઉટપુટ પોઝિટિવિટી.
તમે ભવિષ્યનું આયોજન સીધી લીટીમાં કરો છો, પણ દુનિયા વળાંક લઈને ક્યાંય આગળ નીકળી જાય છે. આ ભૂલનું નામ છે 'ઇરિડિયમ મોમેન્ટ'.
વેપારમાં ટકી રહેવાનો હિસાબ ચોખ્ખો છે, પણ મોટાભાગના લોકો ગણિતમાં ગોથાં ખાય છે. નિયમ સરળ છે: પડતર કરતાં કિંમત વધારે હોવી જોઈએ, અને કિંમત કરતાં ગ્રાહકને મળતું મૂલ્ય વધારે હોવું જોઈએ.