બૌદ્ધિક નમ્રતા

અજ્ઞાન કરતાં વધુ ખતરનાક વસ્તુ છે જ્ઞાનનો ભ્રમ. પોતાની સમજની મર્યાદાઓ સ્વીકારવાની ક્ષમતાને તત્વચિંતકો અને આધુનિક મનોવૈજ્ઞાનિકો 'ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ હ્યુમિલિટી' એટલે કે બૌદ્ધિક નમ્રતા કહે છે. આ કોઈ લાચારી કે આત્મવિશ્વાસનો અભાવ નથી. આ તો એક ધારદાર સત્યનિષ્ઠા છે, જ્યાં માણસ કબૂલે છે કે પોતે ખોટો પણ હોઈ શકે છે. પોતાના પૂર્વગ્રહો સામે જાતે લાલ બત્તી ધરવાની આ હિંમત છે.

આ વિચાર સોક્રેટીસના સમયથી ચાલ્યો આવે છે. સોક્રેટીસે કહેલું કે હું જ્ઞાની છું કારણ કે હું જાણું છું કે હું કશું જાણતો નથી. છેલ્લા બે દાયકામાં આધુનિક મનોવિજ્ઞાનમાં તેના પર પુષ્કળ ગંભીર કામ થયું છે. મોટા ભાગના લોકો અભિપ્રાય બાંધ્યા પછી દલીલો શોધે છે. બૌદ્ધિક નમ્રતા ધરાવતો માણસ પહેલાં પુરાવા જુએ છે અને જરૂર પડ્યે પોતાનો મત બદલતાં અચકાતો નથી. પોતાની ભૂલ પકડાય ત્યારે તે શરમાવાને બદલે ખુશ થાય છે, કારણ કે તેને નવું સત્ય મળ્યું.

આ ગુણ વગરનો માણસ જીવનમાં મોંઘી કિંમત ચૂકવે છે. આપણી આસપાસ એવા અનેક લોકો છે જેમને દરેક વિષયનું અધૂરું જ્ઞાન હોય છે અને એ અધૂરાપણાનો એમને પૂરો ઘમંડ હોય છે. બધું જ જાણવાનો ડોળ કરનાર વ્યક્તિ આખરે છેતરાય છે. જેને પ્રશ્ન પૂછવામાં નાનમ લાગે છે, તે કોઈ ને કોઈ ભ્રમમાં જિંદગી પતાવી દે છે.

ધારો કે દિનેશભાઈ ઘર ખરીદવા બેંકમાં હોમ લોન લેવા જાય છે. પોતે શેરબજાર અને ગણિત જાણે છે એટલે બેંક મેનેજર સામે વટ મારીને ફ્લોટિંગ વ્યાજદરવાળી લોન સહી કરી નાખે છે. સામેથી એજન્ટ વીમો કે ફિક્સ્ડ રેટ સમજાવવા જાય તો તોછડાઈથી કહી દે છે કે મને બધું સમજાય છે. બારીક નિયમો વાંચ્યા વિના, ઇએમઆઈ કેમ વધશે એ પૂછ્યા વગર કાગળો પર સહી થઈ ગઈ. બે વર્ષમાં વ્યાજના દર વધ્યા અને હપ્તો બજેટ બહાર ગયો ત્યારે દિનેશભાઈ બેંકને દોષ દે છે. જો એમણે ઓફિસમાં બેસીને ફક્ત આટલું પૂછ્યું હોત કે આમાં હું ક્યાં ભૂલ કરી શકું છું, તો લાખોનું નુકસાન અટકી ગયું હોત.

જે માણસ 'હું નથી જાણતો' કહેતાં શીખી ગયો, એને મૂરખ બનાવવો દુનિયા માટે અશક્ય થઈ જાય છે.