પ્રામાણિકતાની કસોટી

કોઈ માણસ ચોરી કરશે કે નહીં, તે તેના કપાળ પર લખેલું નથી હોતું. છતાં કોર્પોરેટ જગત નોકરી આપતાં પહેલાં માણસની દાનત માપવાની જીદ પકડી રાખે છે. આ કવાયતને મેનેજમેન્ટની ભાષામાં 'ઇન્ટેગ્રિટી ટેસ્ટ' કહે છે. આ એક માનસિક પ્રશ્નાવલી છે. તેનો હેતુ ઉમેદવાર કેટલો વફાદાર, ભરોસાપાત્ર અને નૈતિક છે તે પહેલેથી પારખવાનો છે. ખાસ કરીને ગફલત, ચોરી, ગેરહાજરી કે છેતરપિંડી રોકવા માટે આ સાધન વપરાય છે.

આ પરીક્ષા કોઈ એક વ્યક્તિએ શોધી નથી. વીસમી સદીના મધ્યભાગમાં અમેરિકામાં જ્યારે લાય ડિટેક્ટર જેવા મશીનો પર નિયંત્રણો આવ્યા, ત્યારે ઔદ્યોગિક મનોવૈજ્ઞાનિકોએ કાગળ-પેન્સિલવાળી આ પદ્ધતિ વિકસાવી. કેટલાક પ્રશ્નો સીધા હોય છે: 'શું તમે ક્યારેય ઓફિસમાંથી પેન ચોરી છે?' કેટલાક આડકતરા હોય છે, જે માણસના સ્વભાવ અને નિયમો પ્રત્યેના વલણને માપે છે. ધારણા એવી છે કે ભૂતકાળની નાની લાલચ ભવિષ્યના મોટા કૌભાંડનો પાયો હોય છે.

આ વિચારનું વજન વ્યવહારમાં બહુ મોટું છે. જોખમ એ છે કે સૌથી હોંશિયાર ચોર આ ટેસ્ટમાં સૌથી સારો સ્કોર લાવી શકે છે. તેને ખબર હોય છે કે સારો દેખાવા માટે કયો જવાબ પસંદ કરવો. સામે પક્ષે, પ્રામાણિક માણસ પોતાની નાની નબળાઈ પણ કબૂલી લે અને રિજેક્ટ થઈ જાય. કાગળ પરની સચ્ચાઈ અને અસલ જિંદગીની લાલચ વચ્ચે જમીન-આસમાનનો ફરક હોય છે. નૈતિકતા એ સ્થિર ગુણ નથી, તક મળતાં બદલાતો વ્યવહાર છે.

સુરતના હીરા બજારમાં આનો દેશી અને વધુ સચોટ પ્રયોગ વર્ષોથી ચાલે છે. મહિધરપુરા કે વરાછાની પેઢીમાં જ્યારે નવો કારીગર કે દલાલ જોડાય, ત્યારે તેને કોઈ પ્રશ્નાવલી નથી અપાતી. શેઠ તેના હાથમાં પાંચ કે દસ લાખના કાચા હીરાનું પડીકું આપીને જાણીજોઈને રૂમની બહાર નીકળી જાય છે. નજીકમાં છૂટો પડેલો એક દોઢ કેરેટનો હીરો ટેબલ નીચે પડવા દેવામાં આવે છે. માણસ તેને પોતાના ખિસ્સામાં સરકાવે છે કે સાહેબને લાવીને સોંપે છે, તેના પર તેનો આખો ચોપડો લખાય છે. પશ્ચિમના એમસીક્યુ કરતાં સુરતની આ કસોટી સદીઓથી વધુ કડક સાબિત થઈ છે.

કાગળ પર ખુદને રાજા હરિશ્ચંદ્ર સાબિત કરવો સહેલો છે, સાચી પરિક્ષા તો અંધારા ઓરડામાં તક મળે ત્યારે થાય છે.