ઇન્ડેક્સ માનસિકતા

શેરબજારમાં ઇન્ડેક્સ ફંડ ખરીદવાનો અર્થ બહુ સીધો છે. કોઈ એક કંપની પર દાવ ન લગાવો. બધી કંપનીઓ થોડી થોડી ખરીદી લો જેથી સરેરાશ નફો મળે અને મોટું નુકસાન ટળી જાય. પૈસા બચાવવા માટે આ ઉત્તમ વ્યૂહરચના છે. પણ જ્યારે માણસ પોતાના સમગ્ર જીવનને ઇન્ડેક્સ ફંડની જેમ જીવવા માંડે, ત્યારે સમસ્યા શરૂ થાય છે. આ વલણને અમેરિકન રોકાણકાર અને લેખક જોન લટિગે ૨૦૨૧ના એક નિબંધમાં ‘ઇન્ડેક્સ માઇન્ડસેટ’ નામ આપ્યું હતું.

આ માનસિકતા ધરાવતો માણસ કોઈ એક નિર્ણયમાં આખો ઊતરતો નથી. તે પોતાની જાતને દરેક જગ્યાએ થોડી થોડી વહેંચી નાખે છે. તેને ઊંડી શ્રદ્ધા કે સમર્પણથી ડર લાગે છે. તેને માત્ર વિકલ્પો ખુલ્લા રાખવામાં રસ હોય છે. કોઈ મોટું સાહસ નહીં, કોઈ ઊંડો સંબંધ નહીં, કોઈ અસાધારણ મહેનત નહીં. માત્ર બધી બાજુ સરેરાશ હાજરી. પરિણામ એ આવે છે કે તે ક્યારેય બરબાદ નથી થતો, પણ ક્યારેય કશું અસાધારણ સર્જી પણ શકતો નથી. સલામતીના લોભમાં તે ઉત્કૃષ્ટતા ગુમાવી બેસે છે.

આ રોગ આપણા સમાજમાં બહુ સામાન્ય છે. લગ્નની વાત આવે ત્યારે આ દ્રષ્ટિ તરત પકડાય છે. ધારો કે ૩૦ વર્ષનો નિલેશ છોકરી શોધવા નીકળ્યો છે. તેની પાસે લગ્ન મંડળના સો બાયોડેટા પડ્યા છે. તે દર રવિવારે એક નવી મુલાકાત ગોઠવે છે. કોઈ એક વ્યક્તિ સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાવાને બદલે તે દસ વિકલ્પો અધવચ્ચે લટકાવી રાખે છે. તે વિચારે છે કે કદાચ આગામી વિકલ્પ આના કરતાં સહેજ સારો નીકળે. તે સંબંધ બાંધતો નથી, પોર્ટફોલિયો મેનેજ કરે છે.

જ્ઞાતિના સંમેલનોમાં પણ આજકાલ આ જ ગણતરી ચાલે છે. સંપૂર્ણ કમિટમેન્ટ આપવાની કોઈની હિંમત નથી. દરેક માણસ પોતાનું જોખમ હેજ કરવામાં વ્યસ્ત છે. આ ઇન્ડેક્સ માનસિકતા તમને મોટો આંચકો લાગવા દેતી નથી, એ સાચું. પણ સાથોસાથ એ જીવનમાંથી કોઈપણ ઊંડા રસનો સ્વાદ છીનવી લે છે. ઈતિહાસ ક્યારેય સરેરાશ બચાવ કરનારાઓનો નથી હોતો. ઈતિહાસ તેમનો હોય છે જેમણે બધું જ એક પાસા પર ફેંકવાની હિંમત કરી હતી.

જે માણસ બધી નાવડીઓમાં એકસાથે પગ રાખે છે, તે છેવટે નદીના કાંઠે જ ઊભો રહી જાય છે.