ક્રમશઃ પરિવર્તનનો સિદ્ધાંત

ક્રાંતિ માત્ર ભાષણોમાં રોમાંચક લાગે છે, વાસ્તવિકતામાં તે લોહી વહાવે છે અથવા તંત્રને તોડી નાખે છે. મોટો કૂદકો મારવાને બદલે એક પછી એક નાનું પગલું ભરીને આગળ વધવાની વ્યવહારુ પદ્ધતિ એટલે ઇન્ક્રીમેન્ટલિઝમ. આ કોઈ લાચાર સમજૂતી નથી, પણ વ્યવસ્થા ચલાવવાની ઠંડી ગણતરી છે. એક જ ઝાટકે આખી દુનિયા બદલી નાખવાની કલ્પના રોમેન્ટિક મગજની પેદાશ છે. જમીની વાસ્તવિકતાઓમાં હંમેશા નાના સુધારાઓનો સરવાળો જ ટકે છે.

આ વિચાર અમેરિકન રાજ્યશાસ્ત્રી ચાર્લ્સ લિન્ડબ્લોમે ૧૯૫૯માં પોતાના પ્રખ્યાત નિબંધમાં આપ્યો હતો. એમણે જોયું કે સરકારો ક્યારેય આખરી બ્લુપ્રિન્ટ બનાવીને આદર્શ નિર્ણયો લઈ શકતી નથી. વાસ્તવિક દુનિયામાં લોકો ફક્ત અગાઉની સ્થિતિ કરતાં એક ડગલું આગળ વધીને કામ ચલાવે છે. તેઓ અગાઉના અનુભવના આધારે ધીમા, માપી શકાય તેવા ફેરફારો કરે છે જેથી આખું માળખું ધરાશાયી ન થઈ જાય.

આ અભિગમનું સૌથી મોટું જોખમ એ છે કે માણસ મૂળ રોગને ભૂલીને માત્ર પાટાપીંડી કરતો થઈ જાય છે. પણ તેનો ફાયદો એ છે કે અકસ્માત સર્જાતો નથી. મોટો પ્રોજેક્ટ ફેલ જાય તો કંપની ડૂબી જાય, જ્યારે નાના સુધારામાં નુકસાન મર્યાદિત રહે છે. જે લોકો રાતોરાત કાયાકલ્પ કરવાના વહેમમાં રહે છે, તેઓ આખરે થાકીને બેસી જાય છે. ધીમો સુધારો અવાજ કરતો નથી, પણ ઈતિહાસ બદલે છે.

આપણા દેશમાં કોટા કે અમદાવાદના બોર્ડ કોચિંગ ક્લાસમાં આ દ્રશ્ય સામાન્ય છે. પહેલે જ દિવસે બાળક સામે બાર કલાકના અસંભવ ટાઈમટેબલનો પહાડ ખડકી દેવાય છે. પરિણામ ડિપ્રેશન અથવા પલાયન. આના બદલે હોશિયાર શિક્ષક પહેલા અઠવાડિયે માત્ર રોજનું એક વધારાનું પ્રકરણ ઉમેરે છે. પછીના મહિને વીસ મિનિટનો સમય વધારે છે. આ નાની, શાંત કવાયત વર્ષના અંતે ટોપર બનાવે છે. કોઈ ધમાકો નથી થતો, માત્ર રોજનું એક ડગલું આગળ વધે છે.

ક્રાંતિ ક્ષણિક અવાજ કરે છે, પણ વ્યવસ્થા તો રોજના નાના સુધારાઓથી જ ચાલે છે.