ઉદ્યોગનો નકશો

કોઈપણ જંગલમાં પ્રવેશતા પહેલાં રસ્તો ખબર ન હોય તો ભૂલા પડવાનું નક્કી છે. ધંધામાં પણ આવું જ થાય છે. મોટાભાગના લોકો માત્ર પોતાની પ્રોડક્ટ કે પોતાના સીધા હરીફને જ જુએ છે. પણ ખરી રમત પાછળ રમાતી હોય છે. ‘ઇન્ડસ્ટ્રી મેપ’ એટલે તમારા સમગ્ર ક્ષેત્રનું એક આખું વિહંગાવલોકન. કાચો માલ આપનારા કોણ છે, ગ્રાહક સુધી માલ પહોંચાડનારી સાંકળ કેવી છે, નિયમો બનાવનાર સત્તા કોણ છે અને ભવિષ્યમાં કઈ ટેકનોલોજી આખા માળખાને ઉડાવી દેશે—આ બધું એક જ ચિત્રમાં કંડારવું એટલે ઉદ્યોગનો નકશો.

આ વિચાર મેનેજમેન્ટ સ્ટ્રેટેજીના ક્ષેત્રમાંથી આવે છે. કોઈ એક ખાસ લેખકે આ શબ્દનો સિક્કો પાડ્યો નથી. કોર્પોરેટ જગતમાં વર્ષોથી વપરાતું આ એક વ્યવહારુ સાધન છે. જ્યારે તમે તમારી કંપનીની બહાર નીકળીને આખા ઇકોસિસ્ટમને જુઓ છો, ત્યારે તમને સમજાય છે કે સાચો નફો ક્યાં છુપાયેલો છે અને ગળું કોણ દબાવી રહ્યું છે. સાંકળની કઈ કડી નબળી છે અને પાવર ક્યાં જમા થયેલો છે, તેનો તાગ આ નકશા વગર મળતો નથી.

આ નકશો ન હોય તો માણસ આંધળી લડાઈ લડે છે. તમે પ્રોડક્ટ ઉત્તમ બનાવો પણ વિતરક તમારી પાસેથી બધો નફો પડાવી લે. ભારતમાં રમતગમતની દુનિયા આનું જ્વલંત ઉદાહરણ છે. ઓલિમ્પિકમાં દોડતા કે ભાલો ફેંકતા એથ્લેટને લાગે છે કે માત્ર મહેનત કરવાથી ચંદ્રક મળશે. પણ ભારતની સ્પોર્ટ્સ ઇકોસિસ્ટમનો નકશો જુદો છે. ત્યાં માત્ર ખેલાડી અને કોચ નથી. ત્યાં સ્પોર્ટ્સ ઓથોરિટી, રાજ્યનાં ફેડરેશનો, બાબુઓ, સ્પોન્સર્સ અને નેશનલ કેમ્પનું રાજકારણ છે.

જે ખેલાડી કે એકેડેમી આ આખા માળખાને સમજે છે, તે જ ટકી શકે છે. હરિયાણાના કુસ્તીબાજો કે દક્ષિણના બેડમિન્ટન ખેલાડીઓ સફળ થયા કારણ કે ગોપીચંદ જેવા લોકોએ સ્પોર્ટ્સનો આખો નકશો સમજી લીધો. તેમણે સાધનસામગ્રી, ફિઝિયો, કોર્પોરેટ ફંડિંગ અને સરકારી મંજૂરીઓની આખી સાંકળ એક જ જગ્યાએ જોડી આપી. જે માત્ર અખાડામાં પરસેવો પાડતો રહ્યો, તે જિલ્લા કક્ષાએ જ અટકી ગયો. નકશો તમારી મહેનતને યોગ્ય દિશા આપે છે.

મેદાનમાં એકલા દોડવું સહેલું છે, પણ આખી રમત કયા નિયમોથી ચાલે છે તે જાણવું એ જ અસલી વિજય છે.