અનુભવહીન અનુભવનો અભિગમ

અનુભવ ઘણીવાર વિચારસરણીની જેલ બની જાય છે. માણસ જ્યારે કોઈ એક ક્ષેત્રમાં દાયકાઓ વિતાવે છે, ત્યારે તેની પાસે જવાબો તો તૈયાર હોય છે, પણ નવા પ્રશ્નો પૂછવાની તાકાત મરી જાય છે. અનુભવહીન અનુભવનો અભિગમ એટલે કોઈ જટિલ ક્ષેત્રમાં એવા માણસની દૃષ્ટિ ઉછીની લેવી, જે તે ક્ષેત્રનો પંડિત નથી. આ કોઈ અજ્ઞાનની પૂજા નથી. આ તો પૂર્વગ્રહોથી મુક્ત રહીને સમસ્યાને સાવ નવા ખૂણેથી જોવાની એક સભાન વ્યૂહરચના છે.

આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ કયા મેનેજમેન્ટ ગુરુએ કે પુસ્તકમાં પહેલીવાર લખ્યો તેનો કોઈ સત્તાવાર દસ્તાવેજ મળતો નથી. પણ આ વિચાર નવો નથી. આધુનિક વ્યવસાય અને મનોવિજ્ઞાનના ચિંતનમાં આ વાત વારંવાર સામે આવે છે કે જે માણસ જૂના નિયમોથી અજાણ છે, તે જ એવા સાહસ કરી શકે જે જૂના જોગીઓના મગજમાં ક્યારેય ન આવે. જૂના ખેલાડીઓ સમસ્યાને એ રીતે ઉકેલે છે જે રીતે ભૂતકાળમાં ઉકેલી હતી. નવો નિશાળિયો સીધો પૂછે છે કે આ સમસ્યાનું અસ્તિત્વ જ કેમ છે?

બોલિવૂડમાં આ ખેલ વારંવાર જોવા મળે છે. વર્ષોથી ફિલ્મો બનાવતા પીઢ નિર્માતાઓ એક જ ઘસાયેલા ફોર્મ્યુલામાં સબડતા હોય છે. કલાકારોના લટકા, જૂની પ્રેમકથાઓ અને ગીતોની પરંપરા. પછી કોઈ તદ્દન બહારનો, સિનેમાની કોઈ ઔપચારિક શાળામાં ન ગયેલો નવોદિત ડિરેક્ટર આવે છે. તેને મુંબઈના સ્ટુડિયોના વણલખેલા નિયમોની ખબર નથી હોતી. તે મોબાઈલ કે સસ્તા કેમેરાથી, સ્થાનિક કલાકારો સાથે એવી વાર્તા કહી જાય છે જે આખા દેશને હચમચાવી દે. બોક્સ ઓફિસ પર ધૂળ ચાટતા જૂના માંધાતાઓ ત્યારે મોં વકાસીને જોતા રહી જાય છે.

આ અભિગમનું સૌથી મોટું જોખમ અહંકાર છે. સ્થાપિત નિષ્ણાતો પોતાની નિષ્ફળતા સ્વીકારી શકતા નથી, કારણ કે તેમની પાસે ડિગ્રીઓ અને વર્ષોનું લિસ્ટ હોય છે. નવો માણસ ભૂલો કરશે, ઠોકર ખાશે, પણ તે ક્યારેય ચીલાચાલુ સમાધાન નહીં સ્વીકારે. જે ક્ષેત્રમાં પરિવર્તન અટકી ગયું હોય, ત્યાં તજજ્ઞો નહીં પણ બહારના માણસની અણઘડ આંખ જ સાચો રસ્તો બતાવી શકે છે.

ચશ્મા જો વર્ષો જૂના હોય તો દુનિયા સાફ નહીં, માત્ર ધૂંધળી દેખાય.