અદ્રશ્યતાનો ભ્રમ

તમે સામેવાળાને ધારી ધારીને માપો છો. તેના કપડાં, ચાલવાની ઢબ, આંખોનો પલકારો—બધું જ તમારા રડારમાં ઝડપાઈ જાય છે. પણ સાથે તમને એક મૂર્ખામીભરી ખાતરી હોય છે: 'હું તો કોઈને દેખાતો નથી.' આપણે સૌ માનીએ છીએ કે આપણે પોતે પારદર્શક કાચ છીએ અને આખી દુનિયા ખુલ્લી કિતાબ છે. આ ભ્રમને મનોવિજ્ઞાનમાં ઇનવિઝિબિલિટી ક્લોક ઇલ્યુઝન કહે છે. જાણે આપણે કોઈ જાદુઈ કામળો ઓઢીને બેઠા હોઈએ અને બાકીના લોકો આપણી સામે ઉઘાડા ફરતા હોય.

આ વિચાર વર્ષ ૨૦૧૬માં અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક એરિકા બૂથબી અને તેમના સાથીઓએ પ્રયોગો દ્વારા સાબિત કર્યો. લોકો માને છે કે તેઓ જેટલું બીજાનું અવલોકન કરે છે, તેના કરતાં બીજા લોકો તેમનું ઘણું ઓછું અવલોકન કરે છે. આ એક જબરદસ્ત મનોવૈજ્ઞાનિક અસમતુલા છે. હકીકતમાં સામેવાળી વ્યક્તિ પણ એટલી જ સજાગ હોય છે. તે પણ આપણી દરેક હિલચાલ નોંધતી હોય છે, પણ આપણો અહંકાર એ સ્વીકારવા તૈયાર નથી હોતો.

આ ભ્રમ માણસને બેદરકાર બનાવે છે. તમને લાગે છે કે તમે છૂપી રીતે લોકોના રહસ્યો ચોરી રહ્યા છો, જ્યારે વાસ્તવમાં તમારી પોતાની નબળાઈઓ જાહેરમાં પ્રદર્શિત થઈ રહી હોય છે. સત્તા કે હોદ્દા પર બેઠેલા માણસોમાં આ રોગ જીવલેણ હદે ફેલાયેલો હોય છે. તેઓ માને છે કે તેમની આંખો સર્વવ્યાપી છે, પણ તેમની પીઠ પાછળ આખી દુનિયા જોઈ શકે છે તે વાત તેઓ ભૂલી જાય છે.

ભારતના દેશી રજવાડાંઓનો ઇતિહાસ આ ભ્રમની ઉત્તમ પ્રયોગશાળા છે. ૧૮૫૭ પછી અંગ્રેજોએ દેશી રિયાસતોમાં પોતાના પોલિટિકલ એજન્ટ બેસાડ્યા હતા. દરબારમાં રાજાસાહેબ પોતાની ગાદી પર બેસીને માનતા કે તેઓ સાહેબની દરેક ચાલ સમજી રહ્યા છે અને પોતાના દરબારી કાવાદાવા બ્રિટિશરોથી છૂપા છે. રાજાને લાગતું કે પોતે અદ્રશ્ય દીવાલ પાછળ સુરક્ષિત છે. વાસ્તવમાં એજન્ટની બાજ નજર રાજાના દારૂના પ્યાલાથી માંડીને ખજાનાની તળિયાઝીંક સુધી બધું જ નોંધી રહી હતી. જ્યારે રજવાડું ખાલસા થયું, ત્યારે જ રાજાનો આ ભ્રમ ભાંગ્યો.

તમે દુનિયાને બારીમાંથી જોઈ રહ્યા છો એ સાચું, પણ યાદ રાખજો કે બારીનો કાચ બંને બાજુથી પારદર્શક છે.