અર્થ શોધતું પ્રાણી

માણસ માત્ર રોટલો અને ઓક્સિજન માંગીને જીવી શકતો નથી. કૂતરો ખાવાનું મળે એટલે ખુશ થઈને સૂઈ જાય છે. માણસ સૂઈ શકતો નથી, એને પોતાની હસ્તીનું કારણ જોઈએ છે. આ જગત તદ્દન ઉદાસીન અને અવ્યવસ્થિત છે, પણ આપણું મગજ એમાં ઈરાદાપૂર્વક કોઈ ઊંડો હેતુ, રહસ્ય કે અર્થ શોધવા માટે તડપે છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આપણે અર્થ શોધતાં પ્રાણીઓ છીએ. આપણને માત્ર ઘટનાઓ નથી ગમતી, ઘટનાઓ પાછળ છુપાયેલી વાર્તા જોઈએ છે.

આ વિચાર જાણીતા મનોચિકિત્સક ઇરવિન ડી. યાલોમે પોતાના ૧૯૮૯ના પુસ્તક ‘લવ્સ એક્ઝિક્યુશનર’માં સ્પષ્ટ રીતે મૂક્યો હતો. ધાર્મિક ઇતિહાસકાર કેરેન આર્મસ્ટ્રોંગે પણ માણસની આ જ લાચારી વારંવાર નોંધી છે. બ્રહ્માંડ મૂંગું છે, એ કોઈ ચોક્કસ પ્લાન બનાવીને બેઠું નથી. પણ માણસ આ ખાલીપો સહન કરી શકતો નથી. એટલે એ ખાલી આકાશમાં ઈશ્વર, નસીબ, કર્મ અને રહસ્યના તાર જોડીને પોતાની જિંદગીને વજન આપવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

આ આપણી સૌથી મોટી તાકાત છે અને સૌથી નબળી નસ પણ. આ જ ભૂખને કારણે આપણે કલા, વિજ્ઞાન અને સંસ્કૃતિ રચી શક્યા. પણ આ જ ભૂખ આપણને સરળ સંજોગોમાં પણ ભ્રમણાઓ તરફ ધકેલે છે. નોકરીમાં પગાર સારો હોય છતાં ‘મારો સાચો ઉદ્દેશ્ય શું?’ એવો પ્રશ્ન પૂછીને માણસ ડિપ્રેશનમાં સરી પડે છે. જીવનમાં કંઈક અકસ્માતે થાય તોપણ આપણે માની લઈએ છીએ કે આની પાછળ કુદરતનો કોઈ છૂપો સંકેત હતો.

આપણો પ્રવાસ જ જોઈ લો. એક ગુજરાતી પરિવાર રજાઓમાં હિમાચલ કે ઉત્તરાખંડ જાય ત્યારે એ માત્ર બરફ જોવા નથી જતો. એને કેદારનાથ કે ચારધામની યાત્રા બનાવવી પડે છે. રસ્તામાં ભૂસ્ખલન થાય, ટ્રાફિકમાં આઠ કલાક અટકવું પડે, ઠંડીમાં થીજી જવાય, તોપણ એ દુઃખી નથી થતો. એ હસીને કહેશે કે ‘ભોળાનાથ આપણી પરીક્ષા લે છે.’ મુશ્કેલી ભોગવવામાં પણ જો કોઈ દિવ્ય અર્થ દેખાય, તો માણસ ખુશીથી પીડા સહન કરી લે છે. માણસ વેકેશન માણવા નીકળ્યો હતો, પણ સંતોષ મેળવવા એને આખી મુસાફરીને મોક્ષની કથામાં ફેરવી દેવી પડી.

જગતમાં કોઈ પટકથા લખાયેલી નથી, પણ માણસ પોતે હીરો બનવા વગર જીવી શકતો નથી.