ગોખો અને પછી ગોઠવો

સ્ટેજ પર કાગળમાંથી મોં નીચું રાખીને વાંચતા નેતાઓ કે વક્તાઓથી કંટાળો આવે છે. સામે છેડે એવા લોકો પણ છે જે આખું ભાષણ પોપટની જેમ રટીને બોલે છે, જેમાં કોઈ જીવ હોતો નથી. આ બંને છેડા વચ્ચેનો રસ્તો એટલે પહેલાં ગોખો અને પછી તેને વાતચીત જેવું સહજ બનાવો. આ પદ્ધતિનો અર્થ એ છે કે તમારા મુખ્ય મુદ્દા કે વાક્યને મનમાં બરાબર ઉતારી લો, પછી સામેવાળાની આંખોમાં આંખ મિલાવીને એવી રીતે કહો જાણે હમણાં જ મગજમાં વિચાર આવ્યો હોય.

આ વિચાર જાણીતા ભાષણ લેખક અને રાજકીય વિશ્લેષક જેમ્સ સી. હ્યુમ્સે પોતાની ૨૦૦૨ની ચોપડી ‘સ્પીક લાઈક ચર્ચિલ, સ્ટેન્ડ લાઈક લિંકન’માં આપ્યો હતો. તેમણે અમેરિકન પ્રમુખો માટે ભાષણો લખેલાં. હ્યુમ્સની સ્પષ્ટ શિખામણ હતી કે કાગળ પર નજર નાખીને એક લીટી મનમાં ભરી લો. પછી ક્ષણભર અટકો, માથું ઊંચું કરો અને પ્રેક્ષકો સામે વાત કરતા હો તેમ વાક્ય બોલો. આ લય પકડાઈ જાય એટલે ભાષણ કૃત્રિમ લાગતું નથી.

આ વાત જાહેર ભાષણ પૂરતી સીમિત નથી. ઇન્ટરવ્યૂ હોય, બિઝનેસ પિચ હોય કે વાટાઘાટ, જે વ્યક્તિ તૈયારી વગર જાય છે તે ગૂંચવાય છે અને જે ગોખીને જાય છે તે પ્લાસ્ટિક જેવી નિર્જીવ લાગે છે. ખરી કળા એ છે કે વિષયવસ્તુ તમારા લોહીમાં વહી જવું જોઈએ, પણ રજૂઆત તાજી લાગવી જોઈએ. તૈયારી પાયો છે, પણ પ્રદર્શનમાં એ તૈયારીનો પરસેવો દેખાવો ન જોઈએ.

બોલિવૂડમાં કલાકારો આ જ કરે છે. સારો અભિનેતા સ્ક્રિપ્ટના ડાયલોગ રાતે બે વાગ્યે ઊઠાડીને પૂછો તોય બોલી શકે એટલા પાકા કરી લે છે. પરંતુ કેમેરા સામે કે દિલીપ કુમાર કે અમિતાભ બચ્ચન જેવા દિગ્ગજોના શોટ વખતે એવું જ લાગે કે આ વાક્ય પાત્રના મનમાં આ જ ક્ષણે સ્ફૂર્યું છે. નવોદિત કલાકાર ડાયલોગ યાદ રાખવાની મથામણમાં પકડાઈ જાય છે, જ્યારે મંજાયેલો કલાકાર યાદ રાખેલી લીટીને જીવતી વાતચીત બનાવી દે છે.

તૈયારી પડદા પાછળ હોવી જોઈએ, સ્ટેજ પર માત્ર સહજતા દેખાવી જોઈએ.