સંચાલકીય ટ્રોલી દ્વિધા

તત્વજ્ઞાનમાં એક જૂનો પ્રશ્ન છે: પાટા પર દોડતી ટ્રોલી પાંચ માણસોને કચડી નાખશે કે પછી સ્વીચ બદલીને એક નિર્દોષને મારશો? બિઝનેસમાં દર અઠવાડિયે આવી જ સ્થિતિ સર્જાય છે. જ્યારે દરેક વિકલ્પ ખરાબ હોય અને કોઈને તો ભોગ ચડાવવો જ પડે, ત્યારે ઊભી થતી સ્થિતિને ‘મેનેજરીયલ ટ્રોલીઓલોજી’ કહે છે. આ શબ્દ ધ ઇકોનોમિસ્ટ સામયિકના બાર્ટલબી કોલમે એપ્રિલ ૨૦૨૨માં વાપર્યો હતો. કોર્પોરેટ જગતમાં કોઈ પવિત્ર રસ્તો બચતો નથી, ફક્ત ઓછું નુકસાન પસંદ કરવાનું હોય છે.

મેનેજરો ઘણી વાર એવો ડોળ કરે છે કે સહુનું ભલું શક્ય છે. આ ભ્રમ છે. બજેટ ઘટે ત્યારે એક ટીમને બોનસ આપો તો બીજી ટીમના પ્રોજેક્ટ રદ કરવા પડે. નવો પ્લાન્ટ નાખવો હોય તો જૂના વફાદાર કામદારોની છટણી કરવી પડે. કોઈ એક તરફ વળવું એટલે સામે પક્ષે ઊભેલા નિર્દોષો પર ટ્રોલી ચલાવી દેવી. આ કોઈ ક્રૂરતા નથી, સંચાલનની નિર્દય ગણતરી છે. મોટા નિર્ણયોમાં હંમેશાં કોઈનો ભોગ લેવાય જ છે.

આ દ્વિધા માત્ર ઓફિસ કે બોસ પૂરતી સીમિત નથી. આપણા સામાજિક જીવનમાં, ખાસ કરીને લગ્નપ્રસંગોમાં આ રોજેરોજ બને છે. ધારો કે પરિવારમાં દીકરીના લગ્ન છે અને બજેટ મર્યાદિત છે. એક બાજુ વરપક્ષની મોંઘી હોટલની ડિમાન્ડ છે, બીજી બાજુ પોતાની નાત-જાતના દૂરના પણ વફાદાર સગાંવહાલાંનું મોટું લિસ્ટ છે. જો સગાંને બોલાવો તો વરપક્ષ નારાજ થશે, ને હોટલનું બિલ ભરો તો નાત બહાર મૂકી દેશે. બાપ વચ્ચે ઊભો રહીને ટ્રોલીની સ્વીચ ખેંચે છે: કાં તો નાતિયાઓનું અપમાન થશે, કાં તો સાસરી પક્ષ વંકાયેલા રહેશે.

કમજોર નેતાઓ આવી સ્થિતિમાં આંખો મીંચી લે છે. તેઓ વિલંબ કરે છે જેથી ટ્રોલી પોતાની મેળે જ કોઈને કચડી નાખે. પણ સાચો સંચાલક એ છે જે પોતે નક્કી કરે કે કયું નુકસાન સ્વીકારવું પડશે. નિર્ણય લેવો એટલે કોઈકના અણગમાનો બોજ પોતાની છાતી પર ઝીલવો. હાથ લોહીવાળા કર્યા વિના કોઈ વ્યવસ્થા ચાલતી નથી.

નિર્ણય લેવાની સત્તા એટલે હારમાળામાંથી ઓછું દર્દનાક મોત પસંદ કરવાનો વિશેષાધિકાર.