મેન્ટલ કોચ

શરીર ગમે તેટલું કસાયેલું હોય, અસલ યુદ્ધ હંમેશાં ખોપરીની અંદર લડાય છે. સ્નાયુઓ મજબૂત હોય પણ મગજ ધ્રૂજતું હોય તો હાર નક્કી છે. આ જ સત્યમાંથી મેન્ટલ કોચનો વિચાર જન્મ્યો. સામાન્ય કોચ તમને દોડતાં, બોલ ફેંકતાં કે તલવાર વીંઝતાં શીખવે છે. મેન્ટલ કોચ તમારી અંદરના અવાજને કાબૂમાં રાખતાં શીખવે છે. આધુનિક સ્પોર્ટ્સ સાયકોલોજીમાંથી આવેલો આ શબ્દ કોઈ એક વ્યક્તિએ શોધ્યો નથી. આજે એ રમતગમતથી લઈને કોર્પોરેટ બોર્ડરૂમ સુધી અનિવાર્ય ગણાય છે.

દબાણની ક્ષણોમાં તમારું ધ્યાન ભટકે નહીં, નિષ્ફળતાનો ડર તમારા હાથ-પગ ન થથરાવી દે અને અહંકાર તમારો નિર્ણય ન બગાડે—આ બધું મેન્ટલ કોચિંગનું કામ છે. ક્રિકેટર નેટમાં સદીઓ ફટકારે પણ ફાઇનલ મેચમાં શૂન્ય પર આઉટ થઈ જાય, કારણ કે તેનું કૌશલ્ય નહીં, તેનું મગજ થાકી ગયું હતું. મેન્ટલ કોચ કોઈ ગુરુ કે જાદુગર નથી. તે માત્ર તમને તમારા પોતાના વિચારોના પક્ષપાત અને ભય સામે અરીસો બતાવે છે.

આ વિચાર નવો નથી, આપણી માટીમાં સદીઓ જૂનો છે. મહાભારતના મેદાનમાં અર્જુન કટોકટીની પળે ગાંડીવ નીચે મૂકીને બેસી ગયો હતો. અર્જુન પાસે બાણાવળી તરીકે કોઈ કમી નહોતી. ક્ષમતા પૂરી હતી, પણ મન લકવાગ્રસ્ત થઈ ગયું હતું. ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ માત્ર સારથિ નહોતા, તેઓ અર્જુનના મેન્ટલ કોચ બન્યા હતા. તેમણે અર્જુનને ધનુષ પકડતાં નહોતું શીખવ્યું, માત્ર અર્જુનના માથામાં જામેલો મોહ અને સંશય સાફ કર્યા હતા.

ભારતના ઇતિહાસમાં છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ પાસે સમર્થ રામદાસ કે ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય પાસે ચાણક્યની ભૂમિકા આ જ હતી. તલવાર રાજાની હતી, પણ દાવપેચ વખતે મગજને સ્થિર રાખવાની તાલીમ પાછળ ઊભેલા માર્ગદર્શકની હતી. આજના યુગમાં પણ સફળતા ટેકનિકલ જ્ઞાનથી નહીં, માનસિક સંતુલનથી નક્કી થાય છે.

મેદાનમાં હાર્યા પછી માણસ ફરી લડી શકે છે, પણ મનથી હારી ગયેલો માણસ હથિયાર અડ્યા વગર મરી જાય છે.