માર્કેટિંગ પ્લાસિબો અસર

કોઈ દવાની ખાંડની ગોળી દર્દીને સાજો કરી દે, તેને તબીબી વિજ્ઞાન પ્લાસિબો કહે છે. પણ આ જ જાદુ બજારમાં રોજેરોજ ચાલે છે. જ્યારે કોઈ પ્રોડક્ટની કિંમત ઊંચી હોય કે તેનું બ્રાન્ડિંગ ભપકાદાર હોય, ત્યારે મગજને તે ખરેખર વધુ ગુણવત્તાવાળી લાગે છે. એટલું જ નહીં, તેનાથી આપણી કામગીરી પણ સુધરી જાય છે. આ માત્ર ભ્રમ નથી; મગજના ચેતાતંતુઓ કિંમત જોઈને સ્વાદ અને પરિણામ બદલી નાખે છે.

બાબા શિવ, ઝિવ કાર્મોન અને ડેન એરિલી નામના સંશોધકોએ ૨૦૦૫માં એક પ્રયોગ કરેલો. તેમણે લોકોને ઊર્જા આપનારું એક પીણું આપ્યું. અડધા લોકોને કહ્યું કે આ આખી કિંમતે ખરીદ્યું છે, બાકીનાને કહ્યું કે ડિસ્કાઉન્ટમાં મળ્યું છે. પીણું પીધા પછી કોયડા ઉકેલવાની કસોટી હતી. પૂરી કિંમત ચૂકવનારાઓએ ડિસ્કાઉન્ટવાળા કરતાં વધુ કોયડા ઉકેલ્યા. માલ એ જ હતો, માત્ર ઊંચી કિંમતની માન્યતાએ મગજની ક્ષમતા વધારી દીધી.

આ વિચાર વેપારની દુનિયામાં બહુ જોખમી છે. સસ્તી વસ્તુ સારી હોય તો પણ આપણને વહેમ રહે છે કે કંઈક ખામી હશે. મોંઘી વસ્તુનું પેકિંગ જોઈને આપણે જાતે જ તેના ફાયદા ઊભા કરી લઈએ છીએ. કિંમત માત્ર ખિસ્સામાંથી પૈસા નથી કાપતી, એ તમારા અનુભવનું મૂલ્યાંકન પહેલેથી નક્કી કરી નાખે છે.

બેંગલુરુની એક સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસમાં આ નાટક રોજ ભજવાય છે. ઓફિસના કેન્ટીનમાં સામાન્ય મશીનની ૨૦ રૂપિયાની કોફી પડેલી હોય ત્યારે સોફ્ટવેર એન્જિનિયરને સુસ્તી ચડે છે. એ જ માણસ નીચે જઈને ફેન્સી કાફેમાંથી ૪૫૦ રૂપિયાની ઈમ્પોર્ટેડ આર્ટીસનલ કોફી પીવે છે. કપ હાથમાં આવતાં જ તેને લાગે છે કે તેનું કોડિંગ તેજ થઈ ગયું અને ધ્યાન વધી ગયું. સ્વાદ કે કેફીનમાં મોટો ફરક નથી હોતો; મગજ મોંઘા કપના બિલને ઊર્જા માની બેસે છે.

વસ્તુ કેટલી સારી છે તે પ્રોડક્ટ નક્કી નથી કરતી, તમે તેના માટે કેટલું ચૂકવ્યું છે તે અહંકાર નક્કી કરે છે.