મેકનામારા ભ્રમણા

જે વસ્તુ ગણી શકાય છે તે જ સાચી છે, બાકી બધું નકામું છે—આ માન્યતા એક ખતરનાક રોગ છે. આ ભ્રમણામાં માણસ ચાર તબક્કે અંધ બને છે. પહેલાં જે માપી શકાય છે તેને માપે છે. પછી જેને માપી શકાતું નથી તેને ગણતરીમાંથી કાઢી નાખે છે. ત્રીજા તબક્કે એવું માની લે છે કે જે માપી શકાતું નથી તેનું કોઈ મહત્ત્વ જ નથી. અને છેલ્લા તબક્કે એવું જાહેર કરી દે છે કે જેને આંકડામાં મૂકી શકાતું નથી તેનું અસ્તિત્વ જ નથી. આ આંકડાશાસ્ત્રનો ઘમંડ છે.

આ વિચાર અમેરિકાના પૂર્વ સંરક્ષણ મંત્રી રોબર્ટ મેકનામારાના નામ પરથી આવ્યો. વિયેતનામ યુદ્ધ વખતે મેકનામારા આંકડાઓના ભારે શોખીન હતા. તેમણે યુદ્ધ જીતવાનું એક જ માપદંડ રાખ્યું: દુશ્મનોના શબની સંખ્યા. કેટલા મર્યા તે કાગળ પર ગણી શકાતું હતું. પણ વિયેતનામી લોકોનો જુસ્સો, જંગલની ભૂગોળ કે સ્થાનિક રાજકારણ આંકડામાં નહોતા આવતા. અમેરિકાએ એ બધું અવગણ્યું અને છેવટે યુદ્ધ હારી ગયું. સમાજશાસ્ત્રી ડેનિયલ યાંકેલોવિચે ૧૯૭૨માં આ આંધળા અભિગમને 'મેકનામારા ભ્રમણા' નામ આપ્યું.

જ્યાં માણસની લાગણી, નીતિમત્તા કે વિશ્વાસ જેવા અદ્રશ્ય પરિબળો કામ કરતા હોય ત્યાં આંકડા પાંગળા સાબિત થાય છે. ગૂગલ સ્પ્રેડશીટ ક્યારેય સંવેદના માપી શકતી નથી. જ્યારે મેનેજર માત્ર ટાર્ગેટ અને ચાર્ટ જુએ છે ત્યારે તે હકીકત ગુમાવી બેસે છે.

આપણી બેંકો આ ભ્રમણાનો ઉત્તમ અડ્ડો છે. ધારો કે રાજકોટના કાંતિભાઈ ચાલીસ વર્ષથી કરિયાણાની દુકાન ચલાવે છે. ગામમાં એમની શાખ સો ટચના સોના જેવી છે. ક્યારેય કોઈનો રૂપિયો ડૂબાડ્યો નથી. પણ તેમને લોન જોઈતી હોય ત્યારે નવી પ્રાઈવેટ બેંકનો બાવીસ વર્ષનો મેનેજર માત્ર તેમનો 'સિબિલ સ્કોર' અને ત્રણ વર્ષના આઈટી રિટર્ન જુએ છે. કાંતિભાઈની પ્રામાણિકતા અને પાડોશીઓનો વિશ્વાસ એક્સેલ શીટમાં ક્યાંય ફિટ બેસતો નથી. પરિણામે અલ્ગોરિધમ લોન રિજેક્ટ કરે છે, જ્યારે નકલી બેલેન્સશીટવાળા ઠગ હજારો કરોડ તફડાવી જાય છે.

જે બધું ગણી શકાય છે તે કિંમતી નથી હોતું, અને જે કિંમતી છે તે બધું ગણી શકાતું નથી.