સાધારણતાનું મહત્તમીકરણ

શ્રેષ્ઠ બનવામાં જોખમ છે. નિષ્ફળ જવામાં બદનામી છે. આ બે છેડા વચ્ચે એક અત્યંત સુરક્ષિત, સુસ્ત અને આરામદાયક રસ્તો છે: સાધારણ રહેવું. 'મેક્સિમાઇઝિંગ ફોર મેડિયોક્રિટી' એટલે કોઈ ચમત્કાર સર્જવાને બદલે જાણીજોઈને એવી વ્યવસ્થા ગોઠવવી, જેમાં બધું માત્ર 'ઠીકઠાક' ચાલ્યા કરે. આ શબ્દ કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યો કે કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ ચોક્કસ નોંધ નથી. પણ આધુનિક મેનેજમેન્ટ અને વેપાર જગતનો આ એક કડવો, નગ્ન વ્યવહાર છે. આ કોઈ ભૂલ નથી, એક સભાન રણનીતિ છે.

આ માનસિકતા ત્યારે જન્મ લે છે જ્યારે સંસ્થા કે માણસ ઉત્કૃષ્ટતાના આકરા ધોરણોથી ડરવા લાગે છે. અસાધારણ બનવું હોય તો અખતરા કરવા પડે, નવીનતા લાવવી પડે અને ભૂલો સ્વીકારવી પડે. સરેરાશ રહેવામાં સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે કોઈ તમારા પર આંગળી ચીંધતું નથી. બધું નિયમ મુજબ ચાલે છે, કાગળ પર બધું બરાબર દેખાય છે, પણ અંદર ક્યાંય આત્મા કે તેજ હોતું નથી. માણસો પોતાની પૂરી શક્તિ વાપરીને એક જ વાત સુનિશ્ચિત કરે છે: કંઈ બગડવું ન જોઈએ, ભલે પછી કંઈ નવું ન સર્જાય.

આપણા ગુજરાતી વેપારમાં આ દ્રશ્ય બહુ સામાન્ય છે. ધારો કે અમદાવાદની કોઈ જૂની કાપડની પેઢી કે ફરસાણની દુકાન છે. ત્રીજી પેઢીના વારસદાર પાસે સારો ગલ્લો છે. તેને ખબર છે કે બ્રાન્ડ મોટી થઈ શકે છે, ગુણવત્તા વિશ્વસ્તરીય બની શકે છે. પણ તે કોઈ નવો પ્રયોગ નહીં કરે. કારીગરો એ જ જૂના, હિસાબ એ જ ચોપડામાં અને માલ પણ એવો જ જે સહેલાઈથી ખપી જાય. 'આપણે ક્યાં અંબાણી થવું છે, રોટલો નીકળે છે ને!'—આ વાક્ય એ બીજું કંઈ નથી, પણ સાધારણતાને પદ્ધતિસર સાચવી રાખવાની કળા છે.

આ રમત લાંબા ગાળે આખી સિસ્ટમને સડાવી દે છે. જે દિવસે કોઈ સાચે જ ભૂખ્યો અને પ્રતિભાશાળી હરીફ બજારમાં આવે, ત્યારે આ સરેરાશ સામ્રાજ્યો પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી પડે છે. તમે જ્યારે ઉત્કૃષ્ટતાને બદલે માત્ર ટકી રહેવાની સુવિધા પસંદ કરો છો, ત્યારે તમે અજાણતાં જ પતનની તૈયારી કરી રહ્યા હો છો. સાધારણ રહેવું સહેલું છે, પણ એ આળસનું સૌથી મોંઘું સ્વરૂપ છે.

જે માણસ શિખર સર કરવાનો થાક ટાળવા માંગે છે, તે આખી જિંદગી તળેટીમાં કાદવ ખૂંદવા માટે અભિશપ્ત બને છે.