માર્વિનનો નિયમ

સંબંધો કાગળ પર નોંધાયેલા ન હોય તો પણ તેની જવાબદારીઓમાંથી છટકી શકાતું નથી. માર્વિનનો નિયમ કાયદા અને માનવસંબંધોની એક કડવી વાસ્તવિકતા છે. લગ્ન ન થયાં હોય છતાં બે વ્યક્તિ વર્ષો સુધી એક છત નીચે સાથે રહે, ત્યારે માત્ર રોમાન્સ નથી હોતો, આર્થિક હિસ્સેદારી પણ ઊભી થાય છે. અલગ થતી વખતે અચાનક એવો દાવો ન કરી શકાય કે આપણી વચ્ચે કોઈ સત્તાવાર કરાર નહોતો. સાથે વિતાવેલાં વર્ષો અને આપેલાં વચનો પણ કાયદાકીય વજન ધરાવે છે.

આ વિચાર વર્ષ ૧૯૭૬ના અમેરિકાના એક જાણીતા કેલિફોર્નિયા કોર્ટ કેસ પરથી આવ્યો છે. અભિનેતા લી માર્વિન સાથે વર્ષો સુધી લગ્ન વગર રહેલી તેની સાથી મિશેલ માર્વિને સંબંધ તૂટ્યા પછી ભરણપોષણનો દાવો કર્યો હતો. કોર્ટે ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો કે લગ્ન ન થયાં હોય તો પણ મૌખિક કે વર્તનથી થયેલી આર્થિક સમજૂતી માન્ય ગણાય. ત્યાંથી 'પેલિમોની' એટલે કે લિવ-ઇન સંબંધો પછીના ભરણપોષણનો આ વિચાર આખા વિશ્વમાં જાણીતો બન્યો.

આ નિયમ સમજવો એટલા માટે જરૂરી છે કારણ કે માણસો ઘણીવાર ઔપચારિકતાના અભાવને છટકબારી માની લે છે. કંપનીઓમાં દસ્તાવેજ વગર વર્ષો સુધી સાથે કામ કરતા ભાગીદારો હોય કે અંગત જીવનના સાથીઓ—જ્યારે બધું સારું ચાલતું હોય ત્યારે કોઈ સ્ટેમ્પ પેપર શોધતું નથી. પણ જ્યારે તિરાડ પડે છે ત્યારે 'કાગળ પર ક્યાં કંઈ લખ્યું છે?' એવી દલીલ નૈતિક અને કાનૂની બંને રીતે ખોટી સાબિત થાય છે. વફાદારીનું મૂલ્ય શૂન્ય હોઈ શકે નહીં.

આપણા દેશના ઇતિહાસમાં અને જૂના રજવાડાંઓમાં આ સ્થિતિ વારંવાર જોવા મળતી. રાજાઓ કે નવાબોની પટરાણીઓ સિવાય પણ અંતઃપુરમાં અનેક સ્ત્રીઓ રહેતી. તેમને શાસ્ત્રોક્ત પત્નીનો દરજ્જો કદાચ ન મળતો, પણ રાજદરબાર તેમના ભરણપોષણ, હવેલી અને આજીવન ખર્ચની કાયદેસર વ્યવસ્થા કરવા બંધાયેલો રહેતો. અંગ્રેજો આવ્યા અને આઝાદી પછી રજવાડાં વિલીન થયાં ત્યારે પણ આ સ્ત્રીઓના હક અને પેન્શન અંગે લાંબી કાનૂની લડતો ચાલી હતી. દરબાર માન્યતા આપે કે ન આપે, સાથે વિતાવેલી જિંદગીનો હિસાબ ચૂકવવો જ પડતો હતો.

કાગળ વગર જોડાયેલા સંબંધો પણ મફતમાં છૂટા થઈ શકતા નથી; સમયની કિંમત ચૂકવવી જ પડે છે.