મૅનિપ્યુલેશન મૅટ્રિક્સ

તમે કોઈ પ્રોડક્ટ કે સેવા બનાવો છો ત્યારે સીધો નૈતિક સવાલ ઊભો થાય છે: શું તમે ગ્રાહકનું ભલું કરી રહ્યા છો કે એને માત્ર ઉલ્લુ બનાવી રહ્યા છો? આ દ્વિધા ઉકેલવા માટે લેખક નિર એયાલે ‘મૅનિપ્યુલેશન મૅટ્રિક્સ’ બનાવ્યું. એમાં માત્ર બે જ સવાલો પૂછવાના હોય છે. પહેલો: શું આ ચીજ વાપરવાથી યુઝરની જિંદગીમાં સાચો સુધારો થશે? બીજો: શું તમે પોતે આ ચીજનો નિયમિત ઉપયોગ કરશો? આ બે સવાલોના હા અને ના પરથી ચાર પ્રકારના સર્જકો બહાર આવે છે.

આ ચાર ખાનાં એટલે ફેસિલિટેટર, પેડલર, એન્ટરટેઇનર અને ડીલર. જો પ્રોડક્ટ યુઝરનું જીવન સુધારે અને સર્જક પોતે પણ વાપરે, તો એ ‘ફેસિલિટેટર’ છે. આ સૌથી પવિત્ર સ્થિતિ છે. જો સર્જક માને કે વસ્તુ ઉપયોગી છે પણ પોતે વાપરતો નથી, તો એ ‘પેડલર’ કે ફેરિયો છે. જો એ માત્ર મનોરંજન આપે અને ક્ષણિક મજા કરાવે, તો એ ‘એન્ટરટેઇનર’ છે. પણ જો પ્રોડક્ટ યુઝરનું નુકસાન કરતી હોય અને સર્જક પોતે પણ એને હાથ ન અડકાડે, તો એ સીધો ‘ડીલર’ છે—જેમ નશાનો વેપારી પોતે ક્યારેય અફીણ નથી ચાખતો પણ બીજાને લત લગાડે છે.

આ મૉડેલ માત્ર સોફ્ટવેર ઍપ્સ માટે નથી. ભારતમાં સ્પોર્ટ્સ અને ફિટનેસના નામે ચાલતા ધંધા જુઓ. હરિયાણા કે મહારાષ્ટ્રના ગામડાંમાંથી ઓલિમ્પિકમાં કુસ્તી કે ભાલાફેંકમાં જવાની મહેનત કરતા છોકરાઓ સામે ઘણા કોચ અને જીમવાળા પ્રોટીન સપ્લિમેન્ટના નામે સસ્તા, ભેળસેળિયા પાવડર પધરાવે છે. એક સ્થાનિક સપ્લિમેન્ટ વેચનાર જાણે છે કે ડબ્બામાં કેમિકલ કચરો છે, પોતે ક્યારેય પોતાના પહેલવાન દીકરાને એ નહીં આપે, પણ મેડલનું સપનું જોતા ગરીબ યુવાનોને ‘પાવર બૂસ્ટર’ કહીને પકડાવી દે છે. આ વેપારી મૅટ્રિક્સના ચોથા ખાનામાં બેઠેલો શુદ્ધ ‘ડીલર’ છે.

ધંધાની સાચી કસોટી મુનાફો નથી, શરમ છે. જો તમે જે વસ્તુ બનાવીને બીજાને વેચો છો એ તમારી પોતાની થાળીમાં પીરસતાં તમારો જીવ ચચરે, તો તમે વેપારી નથી, શોષક છો.

જે સાધન તમે તમારાં સંતાનોના હાથમાં આપવાની હિંમત ન કરી શકો, એ દુનિયાને વેચીને ધનવાન થવાનો કોઈ નૈતિક અધિકાર તમને મળતો નથી.