Map of the Mind · મૂળ આવૃત્તિ · કુલ ૩૦૭ પ્રકરણ · ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ · પાનું ૬ / ૭
સવારે ઊઠીને જો જીવતો દેડકો ગળવો પડે, તો એનાથી ખરાબ આખા દિવસમાં બીજું કશું નથી થવાનું. આ કલ્પના માર્ક ટ્વેઇનના નામે ચડેલી છે. બ્રાયન ટ્રેસી નામના સેલ્ફ-હેલ્પ લેખકે ૨૦૦૧માં આ વિચાર પર આખી ચોપડી લખી નાખી.
અર્થશાસ્ત્રના પુસ્તકો આપણને શીખવે છે કે માણસ હંમેશાં કાગળ પર ગણતરી કરીને સંપૂર્ણ લોજિકથી નિર્ણયો લે છે. આ નરી કિતાબી વાહિયાતતા છે. જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક ગર્ડ ગિગરેન્ઝરે આની સામે એક નક્કર વિચાર મૂક્યો: પરિસ્થિતિગત તાર્કિકતા.
જંગલમાં વાઘ રોજ શિકાર નથી કરતો. પણ હરણ ચોવીસે કલાક ફફડતું ફરે છે. આ ભય જ આખા જંગલનું અર્થતંત્ર ચલાવે છે. જીવવિજ્ઞાનમાં આને પ્રિડેટર-પ્રે સંબંધ કહેવાય. પણ સમાજશાસ્ત્રમાં અમેરિકન લેખક માઇક ડેવિસે ૧૯૯૮માં આ વિચારને શહેરો પર લાગુ કર્યો.
તબીબી વિજ્ઞાનમાં એક જૂનો શબ્દ છે: આયાટ્રોજેનિક. ડૉક્ટર સારવાર કરવા જાય અને દર્દીને દવાથી કે સર્જરીથી નવો રોગ વળગે તેને આયાટ્રોજેનેસિસ કહેવાય. અર્થશાસ્ત્રમાં પણ બરાબર આવું જ બને છે.
માણસ પોતાની જાતમાંથી બહાર નીકળી જાય તેવી ક્ષણને પ્રાચીન ગ્રીક ભાષામાં 'એક્સટસી' કહે છે. આ માત્ર સામાન્ય ઉત્સાહ કે આનંદ નથી. આ એક એવી ચેતના છે જ્યાં અહંકાર, સમય અને આસપાસનું વાતાવરણ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
તમે કોઈ કામ સોંપો છો. સામેવાળો માણસ કે કમ્પ્યુટર તમારા શબ્દોને અક્ષરશઃ પકડી લે છે. પરિણામ એવું આવે છે કે તમારું માથું ભમી જાય. સિસ્ટમ કોઈ નિયમ તોડતી નથી. આપેલી શરતો સો ટકા પૂરી કરે છે.
બજારમાં સરેરાશ હોવું એ વ્યવસાયિક આત્મહત્યા સમાન છે. તમે જે વેચો છો તે જો બીજા પચાસ લોકો વેચી રહ્યા હોય, તો ગ્રાહક તમારી પાસેથી કેમ ખરીદે? આ સવાલનો ઉકેલ મેનેજમેન્ટ ગુરુ ટોમ પીટર્સે આપ્યો હતો: ‘એક્સટ્રીમ ડિસ્ટિન્ક્શન વર્થ પેઇંગ ફોર’ (EDWPF).
કાગળ પર દેખાતી ક્ષમતા અને ખરેખર વપરાતી તાકાત વચ્ચે મોટો ખાડો હોય છે. ઇન્ટરનેટ અને નેટવર્કના ગણિતમાં એક નિયમ છે: કોઈ પાઇપલાઇન કેટલી પહોળી છે તે મહત્વનું નથી, પણ જ્યારે અચાનક ડેટાનો મોટો જથ્થો ત્રાટકે ત્યારે તે સિસ્ટમ કેટલો ભાર સહી શકે છે તે…
કોઈ માણસ તમારું અહિત કરે ત્યારે તમે શું કરો છો? મોટા ભાગના લોકો જિંદગીભર ફરિયાદ કરે છે. જૂનો હિસાબ મનમાં પકડી રાખે છે. 'પેલા માણસે મારી કારકિર્દી બગાડી નાખી' એવો કકળાટ વર્ષો સુધી ચાલ્યા કરે છે.
મોટા ભાગના માણસો સાંભળતા નથી, માત્ર સામેવાળાના ચૂપ થવાની રાહ જુએ છે. મગજમાં પોતાનો જવાબ પહેલેથી તૈયાર હોય છે. 'ઇફેક્ટિવ લિસનિંગ' એટલે કે અસરકારક શ્રવણ આ આદત સામેનો વિદ્રોહ છે.
બે પદ્ધતિઓ સામે હોય ત્યારે આપણે બંનેને એક જ ત્રાજવે નથી તોળતા. એક પદ્ધતિ જો નિષ્ફળ જાય, તો આપણે કહી દઈએ છીએ કે આખો વિચાર જ નકામો છે. બીજી પદ્ધતિ સો વાર ખાડામાં પડે, તોય આપણે તેને અકસ્માત ગણીને માફ કરી દઈએ છીએ.
કોઈપણ તંત્રમાં દરેક વ્યક્તિને ચોવીસે કલાક વ્યસ્ત રાખવાનો પ્રયાસ કરો, એટલે આખું તંત્ર ધીમું પડી જાય. સાંભળવામાં આ વાત અવળી લાગે છે, પણ આ નક્કર વાસ્તવિકતા છે.
શેરબજારમાં કોઈ મફત લંચ મળતું નથી. વધારે વળતર જોઈતું હોય તો જોખમ લેવું પડે, આ સાદો નિયમ બધા જાણે છે. પણ અસલી સવાલ એ છે કે લીધેલા જોખમ સામે પૂરતું વળતર મળે છે કે નહીં? આ ગણતરી સમજાવતો વિચાર એટલે એફિશિયન્ટ ફ્રન્ટિયર.
કોઈપણ કામ કરવામાં જેટલો પરસેવો વળે, મગજ એને એટલું જ કપરું ગણે છે. આપણો કુદરતી સ્વભાવ મહેનતથી ભાગવાનો છે, કારણ કે ઊર્જા બચાવવી એ જૈવિક નિયમ છે. પણ આ સિક્કાની બીજી બાજુ વિચિત્ર છે.
કોઈ કામ ત્યારે જ અદભુત લાગે છે જ્યારે જોનારને તે એકદમ સરળ દેખાય, પણ પાછળ થયેલી ભયાનક મહેનત સ્પષ્ટ વરતાય. જો કામ જોવામાં ભારેખમ અને ગૂંચવાયેલું લાગે, તો સામેવાળો કંટાળી જાય છે.
માણસ પોતાની જાતને જેટલી બહાદુર માને છે, તેટલો વાસ્તવમાં હોતો નથી. સત્ય જ્યારે કડવું હોય અને પોતાની ભૂલ સામે આવીને ઊભી રહે, ત્યારે મગજ અંદરથી ધ્રૂજી ઊઠે છે. પોતાનું નબળું પ્રતિબિંબ જોઈ ન શકાય એટલે મન એક આડશ ઊભી કરે છે.
તમે દુનિયાને એવી નથી જોતા જેવી એ ખરેખર છે. તમે દુનિયાને એવી જુઓ છો જેવા તમે પોતે છો. માણસ પોતાના મગજનો કેદી છે. કોઈ પણ પરિસ્થિતિ, સંઘર્ષ કે સફળતામાં આપણે આપણી જાતને કેન્દ્રમાં ગોઠવી દઈએ છીએ.
ગૂગલના સર્ચ બારમાં જઈને પોતાનું જ નામ ટાઈપ કરવું અને એન્ટર દબાવવું. આ આદતનું નામ છે ઇગોસર્ફિંગ. દુનિયા તમારા વિશે શું બોલે છે, તમારો કોઈ જૂનો ફોટો કે ભૂલી ગયેલો લેખ ક્યાંય પડ્યો છે કે નહીં, એ તપાસવાની આ ડિજિટલ ઉત્સુકતા છે.
કોઈપણ નવી વાત સાંભળીને મગજ તેને ક્યાં મૂકે છે? ખાલી સાંભળીને ભૂલી જવું એ ઉપરછલ્લી પ્રક્રિયા છે. વિસ્તરણ પ્રક્રિયા એટલે નવી માહિતીને તમારી જૂની સ્મૃતિઓ, અનુભવો અને તર્કો સાથે જોડીને મઠારવી.
કોઈ નવી માહિતી યાદ રાખવા માટે લોકો એક જ વાક્ય દસ વાર પોપટની જેમ રટ્યા કરે છે. મનોવિજ્ઞાન આને કેવળ ઉપરછલ્લી ગોખણપટ્ટી કહે છે. કાગળ પર લખેલો ફોન નંબર પાંચ મિનિટ યાદ રહેશે, સાંજે ભૂલાઈ જશે.
બજારમાં કોઈ ચીજના ભાવ વધે ત્યારે વેપારી તરત વધુ માલ વેચવા મૂકી શકે ખરો? આ સવાલનો સીધો જવાબ છે પુરવઠાની સ્થિતિસ્થાપકતા. અર્થશાસ્ત્રનો આ પાયાનો નિયમ બતાવે છે કે કિંમતમાં ફેરફાર થાય ત્યારે ઉત્પાદન કેટલી ઝડપે અને કેટલા પ્રમાણમાં બદલાઈ શકે છે.
મગજ કોઈ દિવસ લાઈટ ફેંકતા કાચના ટુકડા સામે કલાકો બેસી રહેવા માટે ઘડાયું નહોતું. સતત સ્ક્રીન સામે રહેવાથી મગજની નર્વસ સિસ્ટમ કાયમ 'ફાઇટ ઓર ફ્લાઇટ' મોડમાં રહે છે. ડોપામાઈનનો સતત મારો ચાલે છે. પરિણામે માણસ ચીડિયો, થાકેલો અને આક્રમક બની જાય છે.
રૂડયાર્ડ કિપલિંગની ૧૯૦૨ની બાળવાર્તા છે: ‘ધ એલિફન્ટ્સ ચાઇલ્ડ’. વાર્તામાં એક નાનું હાથીનું બચ્ચું હતું. એને સખત અદમ્ય જિજ્ઞાસા હતી. તે દરેક સગાંને અણિયાળા સવાલો પૂછતું અને બદલામાં બધા પાસેથી માર ખાતું.
જ્યારે વિકલ્પોનો ઢગલો થાય ત્યારે માણસનું મગજ દરેક ચીજના ગુણ-દોષનું ગણિત માંડવા બેસતું નથી. એ શોર્ટકટ શોધે છે. આ શોર્ટકટને મનોવિજ્ઞાનમાં 'એલિમિનેશન બાય આસ્પેક્ટ્સ' કહે છે. ૧૯૭૨માં ઇઝરાયલી મનોવૈજ્ઞાનિક એમોસ ત્વર્સ્કીએ આ મોડેલ રજૂ કર્યું હતું.
શહેરો કેવી રીતે ચાલવા જોઈએ તેનો નિર્ણય ઘણીવાર એવા લોકો કરે છે જેઓ ક્યારેય પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટમાં પગ નથી મૂકતા. આ માનસિક ખામીને અર્બન પ્લાનિંગમાં 'એલિટ પ્રોજેક્શન' કહે છે. આ શબ્દ અમેરિકન ટ્રાન્ઝિટ કન્સલ્ટન્ટ જેરેટ વોકરે આપ્યો હતો.
મશીન માત્ર ગણતરી કરે છે, પણ માણસ તેમાં જીવ શોધી લે છે. કમ્પ્યુટર સ્ક્રીન પર દેખાતા થોડાક શબ્દો પાછળ આપણે લાગણી, સમજણ અને આત્મા કલ્પી લઈએ છીએ. આ મનોવૈજ્ઞાનિક ભ્રમણાને વિજ્ઞાનમાં 'એલિઝા ઇફેક્ટ' કહે છે.
અર્થશાસ્ત્રના જૂના પંડિતો માનતા કે બજાર તર્કથી ચાલે છે. કંપનીનો નફો વધે એટલે શેરનો ભાવ વધે. કંપની ખાડામાં જાય એટલે ભાવ તૂટે. આ જૂની થિયરીને બ્લૂમબર્ગના કટારલેખક મેટ લેવિને એક નવો વળાંક આપ્યો અને નામ આપ્યું ઇલોન માર્કેટ્સ હાઇપોથેસિસ.
કોઈ લશ્કર યુદ્ધ લડવા નીકળે અને પત્રકારને પોતાની જ ટેન્કમાં બેસાડીને લઈ જાય, તેને એમ્બેડેડ જર્નાલિઝમ કહેવાય. બહારથી જોતાં લાગે કે રિપોર્ટર મોરચે જઈને સત્ય બતાવે છે. હકીકત જુદી હોય છે.
કોન્ફરન્સ રૂમમાં બેસીને બનાવેલો પાંચ વર્ષનો પ્લાન કાગળ પર ભવ્ય લાગે છે. પણ વાસ્તવિકતા કાગળ મુજબ ચાલતી નથી. કેનેડિયન મેનેજમેન્ટ વિચારક હેનરી મિન્ટ્ઝબર્ગે ૧૯૭૮માં એક સીધો ભેદ સ્પષ્ટ કર્યો હતો.
સુખની પાછળ આંધળી દોટ મૂકનારા લોકો આખરે કંટાળી જાય છે. મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે માત્ર ખુશ રહેવું પૂરતું નથી. મનુષ્યના મનમાં માત્ર હાસ્ય અને આનંદના જ રંગો નથી હોતા.
કોઈ ગંભીર વાતને એક પીળા ચહેરા પાછળ છુપાવી દેવી સહેલી છે. શબ્દો જોખમી હોય છે, પણ નાનકડું ચિત્ર સલામત લાગે છે. આજના ડિજિટલ યુગમાં માણસોએ લાગણીઓને ટૂંકાવીને સંકેતો બનાવી દીધી છે.
શરીરને વાયરસથી બચાવવા માટે આપણે રસી લઈએ છીએ. થોડો નબળો વાયરસ અગાઉથી લોહીમાં ઉતારીએ, જેથી ભવિષ્યના મોટા હુમલા સામે એન્ટિબોડી તૈયાર રહે. મનનું પણ આવું જ છે.
કોઈ પણ બાબત જ્યારે પોતાની ચરમસીમા પર પહોંચે છે, ત્યારે એ આપોઆપ પોતાનાથી તદ્દન વિરોધી સ્વરૂપમાં ફેરવાઈ જાય છે. આ પ્રાચીન ગ્રીક વિચાર છે. સ્વિસ મનોવૈજ્ઞાનિક કાર્લ યુંગે આ નિયમને પશ્ચિમના મનોવિજ્ઞાનમાં કેન્દ્રસ્થાને મૂક્યો.
જિજ્ઞાસા બે જાતની હોય છે. એક આળસુ અને બીજી ઊર્જાવાન. આળસુ જિજ્ઞાસા માત્ર સોશિયલ મીડિયાના પાના ફેરવીને કે ગૂગલ પર નકામી અફવાઓ વાંચીને સંતોષાઈ જાય છે. ઊર્જાવાન જિજ્ઞાસા સાવ અલગ ચીજ છે.
સંબંધોમાં જ્યારે તણાવ વધે છે ત્યારે માણસ સામા પક્ષને સુધારવા દોડે છે. આ માનસિક ખેંચતાણનું નામ છે 'એનર્જેટિક ટગ્સ-ઓફ-વોર'. ન્યુરોસાયકોલોજિસ્ટ ડૉ. જુલિયા ડીગાંગીએ પોતાના ૨૦૨૩ના પુસ્તક 'એનર્જી રાઇઝિંગ'માં આ ખ્યાલ મૂક્યો. એમની વાત સીધી છે.
સ્થિર ઊભેલા પથ્થરથી કોઈ કાચ તૂટતો નથી. પણ એ જ પથ્થર જ્યારે હાથમાંથી છૂટીને હવામાં વેગ પકડે, ત્યારે તે હથિયાર બની જાય છે. ભૌતિકશાસ્ત્રમાં આને 'એનર્જી ઓફ મોશન' એટલે કે ગતિજ ઊર્જા કહે છે.
શરીર કોઈ એન્જિન નથી કે એક સ્ક્રૂ ઢીલો થયો એટલે આખી ગાડી અટકી પડે. તબીબી જગતમાં સદીઓથી રોગને ફક્ત લોહી, પેશી અને વાયરસના હિસાબે જ જોવામાં આવતો હતો. અંગ્રેજીમાં તેને બાયોમેડિકલ મોડેલ કહે છે.
અર્થશાસ્ત્રીઓ વર્ષોથી દાવો કરે છે કે માણસ હંમેશાં તર્કબદ્ધ નિર્ણયો લે છે. પોતાના સ્વાર્થ અને મહત્તમ નફા માટે જ જીવે છે.
કોઈ માણસનું કામ માપવું હોય ત્યારે મોટા ભાગના મેનેજરો એક જ ભૂલ કરે છે. તેઓ વર્ષના અંતે એક ગુણ આપી દે છે. દસમાંથી સાત કે આઠ. આ આંકડો અર્થહીન છે. કામ માણસના રોજિંદા વર્તનમાં છુપાયેલું હોય છે, કોઈ એક સુકા સ્કોરમાં નહીં.
કુદરતની ઉત્ક્રાંતિ ધીમી છે. ચાર્લ્સ ડાર્વિને સમજાવેલું પ્રાકૃતિક પસંદગીનું ગણિત લાખો વર્ષો લે છે. માણસ હવે કુદરતના ભરોસે બેસી રહેવા તૈયાર નથી. જૈવનીતિશાસ્ત્રી જ્હોન હેરિસે ૨૦૦૭માં પોતાના પુસ્તકમાં એક વિચાર મૂક્યો: 'એન્હાન્સમેન્ટ ઇવોલ્યુશન'.
મોટા ભાગના માણસો પરિણામના ગુલામ હોય છે. વેપારમાં નફો થયો તો પોતે હોશિયાર, ખોટ ગઈ તો હતાશ. સમાજ આખી જિંદગી બહારના માપદંડોથી આપણી કિંમત આંકે છે. પણ એક અલગ માનસિક મિજાજ છે, જેને 'એનલાઈટન્ડ પાથબ્રેકર્સ' એટલે કે જ્ઞાની કેડીકંડારક કહી શકાય.
શરૂઆતમાં બધું મફત અને અદ્ભુત લાગે છે. કોઈ એક નવી એપ કે પ્લેટફોર્મ બજારમાં આવે છે. ગ્રાહક તરીકે તમને લલચાવવા માટે કંપની પોતાની તિજોરી ખાલી કરી નાખે છે. કોઈ જાહેરાત નહીં, ઉત્તમ સર્વિસ, અને તદ્દન મફત એન્ટ્રી. તમે ટેવાઈ જાઓ છો.
કોઈ પણ વ્યવસ્થાને એના પોતાના હાલ પર છોડી દો એટલે એ બગડે. આ બ્રહ્માંડનો નિયમ છે. ભૌતિકશાસ્ત્રમાં જેને એન્ટ્રોપી કહે છે, એ સામાજિક અને માનસિક જગતમાં પણ એટલી જ સાચી છે.
બ્રહ્માંડનો સૌથી ક્રૂર કાયદો આ છે: વ્યવસ્થા આપમેળે ઊભી થતી નથી, પણ અવ્યવસ્થા આપમેળે ફેલાય છે. તમે નવું મકાન બનાવો અને દસ વર્ષ તાળું મારી દો, તો તે મહેલ નહીં બને, ખંડેર બની જશે.
તમારા હાથમાં ટૂથબ્રશ આવે એટલે તમે દાંત ઘસવા માંડો, ભલે બપોરના બાર વાગ્યા હોય. ટેબલ પર ગ્લાસ દેખાય એટલે પાણી પી જ લો, તરસ ન હોય તો પણ. આ માત્ર વિચિત્ર આદત નથી, મગજનો એક ગંભીર દોષ છે.
મોટા ભાગની ધંધાકીય મીટિંગો સમયની હત્યા છે. લોકો ભેગા થાય છે, ચા પીવે છે, એકબીજાની ભૂલો ગણાવે છે અને દોઢ કલાક પછી કશું જ નક્કી કર્યા વગર ઊભા થઈ જાય છે. અમેરિકન બિઝનેસ લેખક જીનો વિકમેને આ રોગનો સચોટ ઈલાજ આપ્યો.
માણસ સિવાય કોઈ પશુ આવતી કાલનું આયોજન કરી શકતું નથી. કાગડો ખોરાક છુપાવે છે પણ એ સહજવૃત્તિ છે, કલ્પના નથી. મનોવિજ્ઞાનમાં એક સંકલ્પના છે: ભવિષ્યના કોઈ ચોક્કસ દિવસનું દ્રશ્ય આંખ સામે જીવંત કરવું.
નર્ક અને સ્વર્ગ વચ્ચે એક જગ્યા હોય છે, જેને ખ્રિસ્તી માન્યતામાં ‘પર્ગેટરી’ કહે છે. ત્યાં આત્મા અટકી પડે છે. ન સજા મળે છે, ન મુક્તિ. આ શબ્દાવલીમાંથી વિચાર આવ્યો છે ‘એપિસ્ટેમિક પર્ગેટરી’નો. એપિસ્ટેમિક એટલે જ્ઞાનને લગતું.
દુનિયા કાળી અથવા ધોળી નથી હોતી. વચ્ચે રાખોડી રંગની હજારો છાંટ હોય છે. છતાં આપણું મગજ દરેક બાબતને બે છેડામાં વહેંચી નાખવા ઉતાવળું બને છે. કાં તો આ, કાં તો પેલું. ત્રીજો કોઈ રસ્તો જ નથી તેવું માની લેવાની આ માનસિક બીમારી છે.
આપણે હવે માહિતીના નહીં, ગણતરીબાજીના દોરમાં જીવીએ છીએ. સાદી ભાષામાં સમજો: પહેલાં વિજ્ઞાન ચોક્કસ પુરાવા માંગતું. હવે સુપરકમ્પ્યુટર્સ અને અલ્ગોરિધમ્સ સીધા નિર્ણયો નથી લેતા, માત્ર સંભાવનાઓની ટકાવારી ફેંકે છે.