વિસ્તૃત પુનરાવર્તન

કોઈ નવી માહિતી યાદ રાખવા માટે લોકો એક જ વાક્ય દસ વાર પોપટની જેમ રટ્યા કરે છે. મનોવિજ્ઞાન આને કેવળ ઉપરછલ્લી ગોખણપટ્ટી કહે છે. કાગળ પર લખેલો ફોન નંબર પાંચ મિનિટ યાદ રહેશે, સાંજે ભૂલાઈ જશે. 'ઇલેબોરેટિવ રિહર્સલ' એટલે કે વિસ્તૃત પુનરાવર્તન તદ્દન જુદી ચીજ છે. આ પદ્ધતિમાં તમે નવી વાતને જૂની જાણીતી સ્મૃતિ સાથે જોડી દો છો. મગજને નવો ડેટા એકલો અટૂલો પચાવવો ગમતો નથી. જ્યારે તમે તેને કોઈ અર્થ, વાર્તા કે જૂના સંદર્ભનું લંગર આપો છો, ત્યારે તે કાયમી સ્મૃતિમાં જડાઈ જાય છે.

આ વિચાર વર્ષ ૧૯૭૨માં મનોવૈજ્ઞાનિક ફર્ગસ ક્રેક અને રોબર્ટ લોકહાર્ટે આપ્યો હતો. એમણે સ્મૃતિના વિવિધ સ્તરો તપાસ્યા. સંશોધનમાં સાબિત થયું કે જે શબ્દોનો ઊંડો અર્થ કે કલ્પના સાથે સંબંધ બાંધવામાં આવ્યો, તે મગજમાં દાયકાઓ સુધી સચવાઈ રહ્યા. શબ્દનો અવાજ કે જોડણી યાદ રાખવા કરતાં તેનો અર્થ બીજા વિચારો સાથે ગૂંથવો વધુ કારગત છે. આપણું મગજ ગૂગલ ડ્રાઇવ નથી કે ડેટા ખાલી પેસ્ટ કરી દો. તે જાળું છે. નવી માહિતી એ જાળાના જૂના તાંતણા સાથે બંધાય તો જ ટકે છે.

આ વાતનું મહત્વ રોજિંદા નિર્ણયોમાં છે. નવી ભાષા શીખવી હોય, કોઈ જટિલ કાયદો સમજવો હોય કે બિઝનેસ મોડેલ પચાવવું હોય; ગોખવાથી થાક લાગશે, પરિણામ શૂન્ય મળશે. આપણે માહિતી સંગ્રહવા પાછળ કલાકો બગાડીએ છીએ, પણ તેના અર્થનું વિસ્તરણ કરતા નથી. જ્યાં સુધી કોઈ ખ્યાલ તમારા અગાઉના અનુભવ સાથે ટકરાતો નથી, ત્યાં સુધી તે માત્ર નકામો અવાજ છે.

ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં વસતા ગુજરાતી પરિવારોમાં આ રોજ બને છે. વડીલો પોતાનાં પરદેશમાં જન્મેલાં સંતાનોને ગુજરાતી શબ્દો કે સંસ્કારો ગોખાવવા બેસે છે. દીકરાને 'દિવાળી' કે 'સંબંધ' શબ્દ સો વાર ગોખાવાથી કશું વળતું નથી. પણ જ્યારે એ છોકરાને સમજાવવામાં આવે કે દિવાળી એટલે તારા હેલોવીનની જેમ જ લાઇટો અને મીઠાઈનો તહેવાર, ત્યારે એના મગજમાં તણખો ઝબકે છે. કાકા એટલે ડેડીનો મોટો કે નાનો ભાઈ. નવા અમેરિકન વાતાવરણને જૂના દેશી ખ્યાલ સાથે જોડી આપો એટલે વાત કાયમ માટે મગજમાં બેસી જાય છે.

જે માહિતી મગજમાં એકલી ઊભી રહે છે તે કચરો છે, જે જૂના સ્મરણો સાથે હાથ મેળવી લે છે તે જ્ઞાન બને છે.