એમ્બેડેડ પત્રકારત્વ

કોઈ લશ્કર યુદ્ધ લડવા નીકળે અને પત્રકારને પોતાની જ ટેન્કમાં બેસાડીને લઈ જાય, તેને એમ્બેડેડ જર્નાલિઝમ કહેવાય. બહારથી જોતાં લાગે કે રિપોર્ટર મોરચે જઈને સત્ય બતાવે છે. હકીકત જુદી હોય છે. પત્રકાર સૈન્યના રોટલા ખાય છે, એમનું હેલ્મેટ પહેરે છે અને સૈનિકોની દયા પર જીવે છે. પરિણામે, તે દુશ્મનનો પક્ષ ક્યારેય જોઈ શકતો નથી. તેની કલમ અજાણતાં જ સૈન્યની જનસંપર્ક એજન્સી બની જાય છે.

આ શબ્દ ૨૦૦૩ના ઇરાક યુદ્ધ વખતે અમેરિકન સંરક્ષણ મંત્રાલયે પ્રચલિત કર્યો હતો. ૧૯૯૧ના ખાડી યુદ્ધમાં પત્રકારોને દૂર રાખવામાં આવ્યા હતા. ભારે ફરિયાદ થઈ. એટલે પેન્ટાગોને રસ્તો કાઢ્યો: પત્રકારોને આપણી સાથે જોડી દો. લશ્કર જ્યાં લઈ જાય ત્યાં જ જવાનું, લશ્કર જે બતાવે તે જ જોવાનું. પરિણામે અમેરિકન ચેનલો પર યુદ્ધ વીડિયો ગેમ જેવું ગ્લેમરસ દેખાયું. સ્થાનિક લોકોની તબાહી કે ભૂલો દબાઈ ગઈ. જેને માહિતી મળતી હોય તે જ સંસ્થાના પાળેલા બની જવું, આ એની કિંમત છે.

આ મોડેલ માત્ર યુદ્ધના મેદાન પૂરતું નથી. કોર્પોરેટ જગતમાં પણ આ જ રમત ચાલે છે. જે માણસ અંદર બેઠો છે, તેને માલિકની ખામીઓ ક્યારેય દેખાતી નથી. જ્યારે તપાસ કરનાર પક્ષ તપાસ હેઠળની સત્તા સાથે ભળી જાય, ત્યારે નિષ્પક્ષતા આપઘાત કરી લે છે. સવલત ખરીદાય છે અને સત્ય વેચાય છે.

અમદાવાદ કે પુણેમાં નવો ફ્લેટ ખરીદવો હોય ત્યારે આ ખેલ સમજાશે. સોસાયટીનું રિડેવલપમેન્ટ ચાલતું હોય કે નવો પ્રોજેક્ટ આવતો હોય, બિલ્ડર સોસાયટીના સૌથી વગદાર ચેરમેન કે સેક્રેટરીને લક્ઝરી હોટેલમાં જમવા તેડે છે. ગાડીમાં સાઈટ જોવા લઈ જાય છે. તેમને પહેલેથી ખાસ ફ્લેટની લાલચ આપે છે. હવે આ ચેરમેન બીજા સભ્યો આગળ બિલ્ડરના હિતોનું રક્ષણ કરે છે. તે રહીશોનો પ્રતિનિધિ મટીને બિલ્ડરનો ‘એમ્બેડેડ’ સેલ્સમેન બની ચૂક્યો હોય છે. બાંધકામમાં તિરાડો પડે તો પણ તે બિલ્ડરનો બચાવ કરશે.

જે માણસના રથમાં બેસીને તમે મુસાફરી કરો છો, એના પૈડાં નીચે કચડાતા લોકોની ચીસો તમને ક્યારેય સંભળાતી નથી.