પરમાનંદની વિસ્મૃતિ

માણસ પોતાની જાતમાંથી બહાર નીકળી જાય તેવી ક્ષણને પ્રાચીન ગ્રીક ભાષામાં 'એક્સટસી' કહે છે. આ માત્ર સામાન્ય ઉત્સાહ કે આનંદ નથી. આ એક એવી ચેતના છે જ્યાં અહંકાર, સમય અને આસપાસનું વાતાવરણ અદૃશ્ય થઈ જાય છે. તમે જે કરી રહ્યા છો, તેમાં એટલા ઊંડા ઊતરી જાઓ છો કે ખુદ તમારું અસ્તિત્વ પણ ભુલાઈ જાય. સાયકોલોજીમાં આને સામાન્ય વાસ્તવિકતાથી પર થઈ ગયેલી અવસ્થા માનવામાં આવે છે. શરીર એક જગ્યાએ હોય છે, પણ મન અસીમ આકાશમાં ઘૂમતું હોય છે.

આ વિચાર ગ્રીક રહસ્યવાદ અને પછીથી આધુનિક મનોવિજ્ઞાનમાં ઊંડો ઊતર્યો છે. પ્રાચીન વિચારકો માનતા કે જ્યારે માનવી પોતાના મર્યાદિત દાયરામાંથી છટકીને કોઈ પરમ સત્ય સાથે જોડાય, ત્યારે તે 'પોતાની બહાર' ઊભો રહે છે. વીસમી સદીમાં અબ્રાહમ માસ્લોએ આને 'પીક એક્સપિરિયન્સ' તરીકે ઓળખાવ્યો. કોઈ ધાર્મિક સમાધિ હોય કે કળાની ચરમસીમા, જ્યારે સાધન અને સાધક એક થઈ જાય ત્યારે જ આ સ્થિતિ સર્જાય છે.

આજના ઘોંઘાટિયા યુગમાં લોકો સુખ શોધે છે, પણ આ વિસ્મૃતિ પામી શકતા નથી. આપણે દરેક ક્ષણે સેલ્ફી લેવા કે સ્ટેટસ અપડેટ કરવા સભાન હોઈએ છીએ. આ અતિ-સભાનતા જ માણસને છીછરો રાખે છે. જ્યારે તમે ખુદને ભૂલી નથી શકતા, ત્યારે કોઈ પણ શ્રેષ્ઠ સર્જન અશક્ય છે. જે સર્જક કે વિચારક પોતાની જાતને ઓગાળી શકતો નથી, તેનું કામ ક્યારેય સામાન્યતાની દીવાલ તોડી શકતું નથી.

બોલિવૂડના સ્ટુડિયોમાં મધરાતે હાર્મોનિયમ લઈને બેઠેલો કોઈ સંગીતકાર વિચારો. એ. આર. રહેમાન જ્યારે કોઈ સૂફી ગીતની ધૂન બાંધતા હોય ત્યારે આસપાસ કેમેરા, બજેટ કે ફિલ્મનો હીરો કશું યાદ રહેતું નથી. ત્રણ કલાક સુધી તે સમયના બંધનમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે. સંગીતકાર પોતે જ સંગીત બની જાય છે. જ્યારે ગીત પૂરું થાય ત્યારે તેને ભાન થાય છે કે બહાર સવાર પડી ગઈ છે. આ જ પેલી પરમાનંદની કૈફિયત છે.

જે માણસ પોતાની જાતને સંપૂર્ણ ભૂલી શકવાની હિંમત નથી ધરાવતો, તે ક્યારેય કશું અસાધારણ સર્જી શકતો નથી.