અસરકારક શ્રવણ

મોટા ભાગના માણસો સાંભળતા નથી, માત્ર સામેવાળાના ચૂપ થવાની રાહ જુએ છે. મગજમાં પોતાનો જવાબ પહેલેથી તૈયાર હોય છે. 'ઇફેક્ટિવ લિસનિંગ' એટલે કે અસરકારક શ્રવણ આ આદત સામેનો વિદ્રોહ છે. કાન પર અવાજ અથડાય એ જીવવિજ્ઞાન છે, પણ શબ્દ પાછળનો ભાવ પકડવો એ કળા છે. આ પદ્ધતિમાં તમે વક્તાના શબ્દો, એનો અવાજનો લહેકો અને એના અણકહ્યા ડરને પૂરા ધ્યાનથી ઝીલો છો. સામેવાળાને બોલવા દો, વચ્ચે કાપો નહીં અને એ શું કહેવા માંગે છે તે સમજીને જ પ્રતિક્રિયા આપો.

આ સંકલ્પના કોઈ એક વિચારકે રાતોરાત ઘડી કાઢી નથી. વિસમી સદીના મનોવિજ્ઞાન અને કોમ્યુનિકેશન શાસ્ત્રમાંથી આ વિચાર વિકસ્યો છે. આધુનિક વ્યવહારમાં આ એક કૌશલ્ય મનાય છે. સાંભળવું એ નિષ્ક્રિય બેસી રહેવાની ક્રિયા નથી, અત્યંત સક્રિય માનસિક કસરત છે. જ્યારે તમે કોઈને પૂરા અસ્તિત્વથી સાંભળો છો, ત્યારે તમે એને ફક્ત સમય નથી આપતા, એક પ્રકારનું માન આપો છો.

આ વાતનું મહત્વ રોજિંદા સંબંધોથી લઈને ધંધા સુધી ફેલાયેલું છે. અધૂરું સાંભળનાર માણસ ખોટા નિર્ણયો લે છે. કંપનીઓના પ્રોજેક્ટ રદ થાય છે કારણ કે બોસ ક્લાયન્ટની જરૂરિયાત સાંભળવાને બદલે પોતાનું પ્રેઝન્ટેશન ફેંકવામાં વ્યસ્ત હતો. લગ્નજીવનમાં ઝઘડા એટલે નથી થતા કે પ્રેમ ઓછો છે, પણ એટલા માટે થાય છે કે એક પક્ષ બીજાનું દુઃખ આખું સાંભળવાની ધીરજ ગુમાવી બેઠો છે.

ભારતીય હોસ્પિટલોમાં આ દ્રશ્ય સામાન્ય છે. રાજકોટની એક ખાનગી હોસ્પિટલમાં ડૉક્ટર દર્દી સામે જોયા વિના કાગળ પર દવા લખવા માંડે છે. દર્દી માંડ બે વાક્યો બોલે ત્યાં ડૉક્ટર એને અટકાવીને સ્ટેથોસ્કોપ મૂકી દે છે. દર્દીને પેટમાં દુખાવો કેમ થયો હતો એની પાછળનો માનસિક તણાવ કે ખોરાકની વિગત ડૉક્ટરના કાન સુધી પહોંચતી જ નથી. પરિણામે ખોટા રિપોર્ટ થાય છે અને દર્દી વધુ ગભરાય છે. જે ડૉક્ટર દર્દીને બે મિનિટ શાંતિથી સાંભળી લે છે, એનો અડધો રોગ ટેબલ પર જ મટી જાય છે.

જે માણસ સાંભળી શકતો નથી, એ આખરે એવી ભૂલો બોલતો થઈ જાય છે જેની કોઈ માફી નથી હોતી.