અસરકારક બેન્ડવિડ્થ

કાગળ પર દેખાતી ક્ષમતા અને ખરેખર વપરાતી તાકાત વચ્ચે મોટો ખાડો હોય છે. ઇન્ટરનેટ અને નેટવર્કના ગણિતમાં એક નિયમ છે: કોઈ પાઇપલાઇન કેટલી પહોળી છે તે મહત્વનું નથી, પણ જ્યારે અચાનક ડેટાનો મોટો જથ્થો ત્રાટકે ત્યારે તે સિસ્ટમ કેટલો ભાર સહી શકે છે તે અસલ વાત છે. ટ્રાફિક ક્યારેય શાંત નદીની જેમ સમાન વહેતો નથી. એ તો મોજાંની જેમ ઊછળે છે. જો તમે સરેરાશના આધારે આયોજન કરો, તો મોજાં આવે ત્યારે આખી વ્યવસ્થા ડૂબી જાય.

આ વિચાર નેટવર્ક થિયરીના જાણીતા ગણિતશાસ્ત્રી ફ્રેન્ક કેલીએ ૧૯૯૧ના અરસામાં ગાણિતિક રીતે રજૂ કર્યો હતો. એમણે બતાવ્યું કે બદલાતા અને અણધાર્યા ટ્રાફિક વચ્ચે વિલંબ કે ધબડકો ટાળવો હોય તો તમારી વાસ્તવિક ક્ષમતા સરેરાશ વપરાશ કરતાં વધારે અને સર્વોચ્ચ શિખર કરતાં સહેજ વાજબી હોવી જોઈએ. તેને ‘ઇફેક્ટિવ બેન્ડવિડ્થ’ કહેવાય. આ માત્ર ટેલિકોમનો ખેલ નથી, માનવીય ક્ષમતા અને શાસન વ્યવસ્થાનું કડવું સત્ય છે.

આપણે માનીએ છીએ કે માણસ કે તંત્ર રોજના નિયમિત સમયે જેટલું કામ કરે છે, તેટલું જ સંકટ વખતે પણ કરી શકશે. આ ભ્રમ છે. કટોકટીમાં સરેરાશ તૂટી પડે છે. અણધાર્યા આંચકા વખતે માહિતી અને નિર્ણય લેવાની અસલ ક્ષમતા કેટલી બચે છે, તેના પર જ હાર-જીત નક્કી થાય છે. જે તંત્ર પોતાની ટોચની ક્ષમતાના સહેજ પણ વધારાના દબાણને જીરવી શકતું નથી, તે પહેલી કટોકટીમાં ખોરવાઈ જાય છે.

૧૮૫૭ના વિપ્લવ વખતે બ્રિટિશ હકૂમત પાસે આ અસરકારક બેન્ડવિડ્થની તાકાત હતી, જે દેશી રાજાઓ પાસે નહોતી. તાર ટપાલ અને રેલવેની એક સળંગ સંચાર લિંક હતી. મેરઠમાં બળવો થયો ત્યારે દિલ્હીથી કલકત્તા સુધી માહિતીના ધસમસતા પ્રવાહને ઝીલવા અને તરત સૈન્ય હિલચાલ કરવા માટે એમની પાસે વધારાની વાસ્તવિક ક્ષમતા મોજૂદ હતી. સામે પક્ષે, નાના રજવાડાંઓ અને ક્રાંતિકારીઓ પાસે જુસ્સો હતો પણ સંદેશાની આપ-લે માટે કોઈ કટોકટી-ક્ષમ સંચાર નહોતો. ઘોડેસવાર સંદેશવાહક પકડાઈ જાય એટલે આખું સંકલન ભાંગી પડતું. સરેરાશ દિવસોમાં બંને પક્ષ સરખા લાગતા, પણ યુદ્ધના અંધાધૂંધ ધસારામાં અંગ્રેજોની અસલ ક્ષમતા ચડિયાતી સાબિત થઈ.

શાંત દિવસોની સરેરાશ તૈયારી એ તૈયારી નથી; તોફાન વખતે અકબંધ બચે તે જ ખરી તાકાત છે.