કાર્યક્ષમ સીમારેખા મોડેલ

શેરબજારમાં કોઈ મફત લંચ મળતું નથી. વધારે વળતર જોઈતું હોય તો જોખમ લેવું પડે, આ સાદો નિયમ બધા જાણે છે. પણ અસલી સવાલ એ છે કે લીધેલા જોખમ સામે પૂરતું વળતર મળે છે કે નહીં? આ ગણતરી સમજાવતો વિચાર એટલે એફિશિયન્ટ ફ્રન્ટિયર. આ એક એવો ગ્રાફ છે જે બતાવે છે કે આપેલા જોખમના સ્તરે સૌથી શ્રેષ્ઠ વળતર કયા પોર્ટફોલિયોમાંથી મળી શકે. જો તમે આ સીમારેખાની નીચે રોકાણ કરીને બેઠા છો, તો તમે બિનજરૂરી જોખમ વેઠો છો અને વળતર ઓછું મેળવો છો.

આ મોડેલ ૧૯૫૨માં અમેરિકન અર્થશાસ્ત્રી હેરી માર્કોવિટ્ઝે પોતાની મોર્ડન પોર્ટફોલિયો થિયરીમાં રજૂ કર્યું હતું. આ માટે તેમને પાછળથી નોબેલ પુરસ્કાર પણ મળ્યો. માર્કોવિટ્ઝે સાબિત કર્યું કે માત્ર સારા શેર ચૂંટવાથી કશું વળતું નથી. સાચી કમાણી વિવિધ અસ્કયામતોના સાચા મિશ્રણમાં છે. બે એવા શેરો ભેગા કરો જે એકસાથે ન પડતા હોય, તો સમગ્ર પોર્ટફોલિયોનું જોખમ ઘટે છે અને વળતર સુધરે છે.

આ વિચાર વ્યવહારમાં એટલે મહત્વનો છે કારણ કે મોટાભાગના લોકો જોખમ અને વળતર વચ્ચેનો તાલમેલ ચૂકી જાય છે. તેઓ માને છે કે બધા પૈસા એક જ તેજીવાળા શેરમાં નાખી દેવા એ બહાદુરી છે. વાસ્તવમાં એ માત્ર અજ્ઞાનતા છે. કાર્યક્ષમ સીમારેખા તમને એ સમજાવે છે કે ક્યાં સુધી જોખમ લેવું ફાયદાકારક છે. એક ચોક્કસ બિંદુ પછી તમે જેટલું વધારાનું જોખમ લેશો, તેની સામે વળતરનો વધારો સાવ નહિવત હશે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર બેસતા કમલેશભાઈનો દાખલો જુઓ. તેમણે પોતાની બધી બચત માત્ર ત્રણ પેની સ્ટોક્સમાં અને એક નાના રિયલ એસ્ટેટ પ્લોટમાં રોકી રાખી છે. રાત્રે ઊંઘ નથી આવતી અને પાંચ વર્ષે ગણતરી માંડે ત્યારે વળતર સરકારી બોન્ડ જેટલું પણ માંડ નીકળે છે. કમલેશભાઈ સીમારેખાની સાવ તળિયે બેઠા છે. બીજી તરફ, કોઈ સમજદાર રોકાણકાર નિફ્ટી ઇન્ડેક્સ, થોડું સોનું અને ટૂંકા ગાળાના ડેટ ફંડનું વ્યવસ્થિત સંતુલન બનાવે છે. જોખમ અડધું થઈ જાય છે અને વળતર કમલેશભાઈ કરતાં બમણું મળે છે. આ જ પેલી કાર્યક્ષમ સીમા છે.

જોખમ લેવું એ સાહસ છે, પણ નકામું જોખમ વહોરીને બેસવું એ માત્ર આર્થિક આત્મહત્યા છે.