આ ટેગ સાથે 306 લેખ · પાનું ૪ / ૭
રસ્તા પર જ્યારે બગીચો કે બાળકોનું રમતનું મેદાન આવે, ત્યારે ટ્રાફિકના નિયમો બદલાઈ જાય છે. ગાડીની ગતિ પર સીધો બ્રેક લગાવવો પડે છે. ત્યાં તમે સામાન્ય ઝડપે દોડી શકતા નથી, કારણ કે અચાનક કોઈ પણ બાળક રસ્તા પર દોડી આવી શકે છે.
મેદાન પર પરસેવો પાડવો સહેલો છે, મગજને કાબૂમાં રાખવું મુશ્કેલ. ખેલાડીઓ વર્ષો સુધી માંસપેશીઓ કેળવે છે, પણ દબાણની ક્ષણે હાથ ધ્રૂજી જાય છે. આ વિચાર સ્પોર્ટ્સ સાયકોલોજીમાંથી આવે છે.
માણસ મૂળભૂત રીતે આળસુ અને ભોગી પ્રાણી છે. આપણું મગજ તાત્કાલિક સુખ શોધે છે અને પીડાથી ભાગે છે. સિગ્મંડ ફ્રોઈડે આ માનસિક વૃત્તિને 'પ્લેઝર પ્રિન્સિપલ' કહ્યો હતો. મગજનો આદિમ ભાગ કોઈ તર્ક કે ભવિષ્ય જાણતો નથી. તેને અત્યારે ને અત્યારે મજા જોઈએ છે.
આ માત્ર સાદો લોભ નથી. સામાન્ય લોભી માણસને વધુ પડતી સંપત્તિ ભેગી કરવી હોય છે. પ્લેઓનેક્સિયા એનાથી આગળ વધે છે. આ એક એવી આંધળી માનસિક ભૂખ છે, જેમાં માણસને માત્ર વધુ નથી જોઈતું, પણ બીજાના હકની વસ્તુ છીનવીને જ સંતોષ મળે છે.
અંદરથી બધા અસંમત હોય, પણ મોં પર કોઈ ચૂં ન કરે. દરેક માણસ માને છે કે બાકીના બધા આ વાત સાથે રાજી છે. પરિણામે, આખું ટોળું એક એવા નિર્ણય પાછળ ઘેટાંની જેમ દોડે છે જેને ખાનગીમાં કોઈ સ્વીકારવા તૈયાર નથી.
ડાયરી લખવી એ મોટાભાગના લોકો માટે આળસનું બીજું નામ છે. લોકો નવા વર્ષે જાડી ડાયરી ખરીદે છે, બે દિવસ લાંબાં-લાંબાં ફકરા લખે છે અને ત્રીજા દિવસે થાકીને કબાટમાં મૂકી દે છે. મગજને આત્મનિરીક્ષણ જોઈએ છે, સાહિત્યિક નિબંધો નહીં.
કોઈપણ નવો ધંધો કે પ્રોડક્ટ બજારમાં મૂકતાં જ સફળ નથી થતી. લોકો તેને વાપરે છે કે નહીં, એ જાણ્યા વગર આગળ વધવું આત્મહત્યા સમાન છે. પીએમએફ એટલે પ્રોડક્ટ-માર્કેટ ફિટ. તમારી પ્રોડક્ટ બજારની સાચી ભૂખ સંતોષે છે કે નહીં તે માપવાનો રસ્તો એટલે આ ગળણી.
શરીર અને મન વચ્ચે કોઈ અદ્રશ્ય દીવાલ નથી. મનમાં ભય પેદા થાય એટલે ગરદનના સ્નાયુઓ તણાય છે, જડબું ભીંચાય છે. મોટાભાગના લોકો મગજને શાંત કરવા માટે વિચારો સાથે લડતા રહે છે. એ મૂર્ખામી છે.
તર્કશાસ્ત્ર પાસે બે જ દરવાજા છે: હા અથવા ના. સાચું અથવા ખોટું. મગજ આ બે ખાનામાં વિચારવા ટેવાયેલું છે. પણ જ્યારે નવો વિચાર લાવવાનો હોય, ત્યારે આ બે દરવાજા કામ નથી આવતા. આ જડતા તોડવા માટે એડવર્ડ ડી બોનોએ ૧૯૭૨માં એક નવો શબ્દ આપ્યો: 'પો' (Po).
તમે એક ગોળ કાગળ પર આખી અનંત સૃષ્ટિ દોરી શકો? આપણી સામાન્ય ભૂમિતિ કહે છે કે ના. પણ ગણિતની દુનિયામાં એક અજીબ મોડેલ છે, જેને પોઇન્કેરે ડિસ્ક કહેવાય છે.
કોઈ કામ સો ટકા પૂરું કરવું અને એ જ કામ એંસી ટકા એટલે કે ૦.૮ જેટલું આટોપી લેવું—આ બંને વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો ફરક છે. આ શબ્દ કોઈ માન્ય મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળામાંથી આવ્યો નથી. કોઈ જાણીતા લેખકે તેના પર જાડો ગ્રંથ પણ નથી લખ્યો.
બાસ્કેટબોલમાં એક ખેલાડી હોય છે જેને ‘પોઇન્ટ ગાર્ડ’ કહેવાય છે. એનું કામ પોતે ઊંચા કૂદકા મારીને બાસ્કેટમાં બોલ નાખવાનું નથી હોતું. એનું અસલ કામ મેદાન પર નજર રાખવાનું, દડો કોની પાસે મોકલવો તે નક્કી કરવાનું અને બીજા ખેલાડીઓને ચમકાવવાનું હોય છે.
જીવન કોઈ ઘડિયાળના કાંટા પર ચાલતું નથી. ઘટનાઓ લાઈનમાં ઊભા રહીને આવતી નથી, ટોળામાં તૂટી પડે છે. ફ્રેન્ચ ગણિતશાસ્ત્રી સિમેઓન દેની પોયસોંએ ૧૮૩૭માં એક ગણતરી આપી હતી, જેને સંભાવના શાસ્ત્રમાં ‘પોયસોં ડિસ્ટ્રિબ્યુશન’ કહે છે.
આપણે મોટા ભાગે જિંદગીને ચેસ જેવી માની બેસીએ છીએ. ચેસમાં બધું જ સામે દેખાય છે. કોઈ છૂપો દાવ નથી હોતો. નિયમો ચોખ્ખા હોય છે અને સાચી ચાલ ચલો એટલે પરિણામ તમારા પક્ષમાં જ આવે. પણ વાસ્તવિક જિંદગી ચેસ નથી, પોકર છે.
આપણે જેટલું બોલીને સમજાવી શકીએ છીએ, તેના કરતાં ઘણું વધારે જાણીએ છીએ. આ સાદું વાક્ય હંગેરિયન-બ્રિટિશ વિચારક માઇકલ પોલાનીએ ૧૯૬૬માં પોતાના પુસ્તક 'ધ ટેસિટ ડાયમેન્શન'માં લખ્યું હતું.
કોઈ પણ વ્યવસ્થા માત્ર કાગળ પર લખેલા નિયમોથી નથી ચાલતી. નિયમો તો મફતમાં બને છે. મુશ્કેલી એ છે કે એ નિયમોને જમીન પર ઉતારવા માટે પાછળ કયું માળખું ઊભું છે? ‘પોલિસી ઇન્ફ્રા’ શબ્દ પુસ્તકોમાં કોઈ પ્રખ્યાત વિચારકે આપ્યો હોય તેવું સ્પષ્ટ નથી.
માણસ નિર્ણયો કેવી રીતે લે છે? અર્થશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે આપણે બધા ફાયદા અને નુકસાનની ગણતરી માંડીને બેસીએ છીએ. મનોવૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે આપણે આળસુ છીએ અને શોર્ટકટ વાપરીએ છીએ.
વધુ પડતી નમ્રતા ઘણીવાર સત્યની હત્યા કરે છે. માણસ જ્યારે સામેવાળાને ખોટું ન લાગે તેવા શબ્દો શોધવામાં અડધો કલાક બગાડે, ત્યારે મૂળ વાત પાતળી થઈ જાય છે. વાતચીતમાં જેટલો લવારો વધુ, તેટલી સ્પષ્ટતા ઓછી.
માણસનું મગજ કડવી વાસ્તવિકતા કરતાં મીઠા ભ્રમને સાચવી રાખવામાં માહિર છે. જ્યારે જૂના દિવસો યાદ કરવાના હોય, ત્યારે ખરાબ અનુભવો ભૂંસાઈ જાય છે અને સુખદ યાદો ચમકવા લાગે છે. અર્ધજાગ્રત મન અનુકૂળ અને આનંદદાયક બાબતો તરફ આપોઆપ ઢળી જાય છે.
સમય હવે એક સીધી રેખા રહ્યો નથી. ટેકનોલોજીએ ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યની દીવાલો તોડી નાખી છે. સામાન્ય રીતે મનુષ્ય એક ક્ષણમાં એક જ કાળ જીવે છે, પણ ડિજિટલ સાધનો આપણને એકસાથે ત્રણેય કાળમાં જીવતા કરી દે છે.
તમારા ડીએનએમાં કોઈ ખામી નથી, છતાં તમે બીમાર પડો છો. વિજ્ઞાન લાંબા સમય સુધી માનતું રહ્યું કે રોગ માત્ર જનીનો કે વાયરસથી થાય છે. પણ માણસ એકલો નથી જીવતો, સમાજમાં જીવે છે.
જૂથમાં કામ કરતા લોકો જ્યારે એક જ અવાજે વિચારવા લાગે અને સવાલ પૂછવાનું બંધ કરી દે, ત્યારે તેને ગ્રૂપથિંક કહેવાય. પણ એનો બિલકુલ સામો છેડો પણ એટલો જ ખતરનાક છે.
મગજ કોઈ સરકારી મિલ નથી કે સળંગ આઠ કલાક ધમધમતી રહે. માણસનું ધ્યાન એક ધારદાર ચપ્પુ જેવું છે. સતત વાપરો તો બુઠ્ઠું થઈ જાય. પોમોડોરો પદ્ધતિ સમયનું વ્યવસ્થાપન કરવાની એક સાદી, નિર્દયી અને વ્યવહારુ રીત છે.
માણસ મોઢેથી જૂઠું બોલી શકે છે, પણ તેનું શરીર સાચું બોલી નાખે છે. સામેની વ્યક્તિ શબ્દો વિના શું કહી રહી છે તે પારખવાની આપણી ક્ષમતા માપવા માટે આ કસોટી ઘડાઈ હતી.
આંખ ક્યારેય કદ માપતી નથી, આંખ સંદર્ભ માપે છે. રેલવેના બે પાટા ક્ષિતિજ તરફ જઈને ભેગા થતા હોય તેવું એક ચિત્ર દોરો. હવે તે પાટાઓની વચ્ચે બે સરખા માપની આડી લીટીઓ મૂકો. એક લીટી નજીક અને બીજી દૂરના છેડે.
માણસ પોતાની સ્થિતિથી ક્યારેય સંતુષ્ટ થતો નથી. તેને હંમેશાં બાજુવાળા કરતાં આગળ દેખાવું છે. પોઝિશનલ બિહેવિયર એટલે સમાજમાં પોતાનું સાપેક્ષ સ્થાન ઊંચું બતાવવા માટે કરવામાં આવતું વર્તન.
કોઈ પણ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં મોટા ભાગના લોકો એકસરખી રીતે લાચાર હોય છે. પણ તે જ ભીડ વચ્ચે એકાદ વ્યક્તિ એવી હોય છે જે કોઈ વધારાના સંસાધન વગર સફળ થાય છે. એ માણસ ચમત્કારી નથી. એણે માત્ર સિસ્ટમની અંદર રહીને રસ્તો બદલ્યો છે.
કાયદાનું અંધ પાલન કરનારા ક્યારેય ઇતિહાસ રચતા નથી. મેનેજમેન્ટની ચોપડીઓમાં આ શબ્દ ક્યાંથી આવ્યો તેનો ચોક્કસ દસ્તાવેજ મળતો નથી, પણ આ વિચાર કામનો છે. સકારાત્મક અનાદર કરતી ટીમો એટલે એવા જૂથો, જે સંસ્થાના નિયમો તોડે છે પણ સંસ્થાના હિત ખાતર.
સિદ્ધિ મેળવ્યા પહેલાં જ તેની સફળતાની મીઠાશ માણી લેવી એ માનસિક રોગચાળો છે. પોઝિટિવ ઇન્ડલ્જિંગ એટલે ભવિષ્યના સુખદ પરિણામોના માત્ર દિવાસ્વપ્નો જોતા રહેવું.
બીમારી મટી જાય એટલે માણસ આપોઆપ સુખી થઈ જતો નથી. તાવ ઊતરી ગયો એટલે તમે તરત દોડવા માંડશો એવું નથી હોતું. પરંપરાગત મનોવિજ્ઞાન વર્ષો સુધી માણસના ડિપ્રેશન, ડર અને નબળાઈઓનું સમારકામ કરવામાં જ અટવાયેલું રહ્યું.
મગજ ગણિતશાસ્ત્રી નથી, વ્યાપારી છે. સારા અને ખરાબ અનુભવ વચ્ચેનું વજન આપણા ચિત્તમાં સરખું હોતું નથી. એક કડવી વાત દસ મીઠી પ્રશંસાઓને એક ઝાટકે ગળી જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક વાસ્તવિકતાને પોઝિટિવ-નેગેટિવ અસમપ્રમાણતા કહે છે.
સ્વતંત્રતા શબ્દ સાંભળવામાં રૂપાળો લાગે છે, પણ તેના બે તદ્દન જુદા ચહેરા છે. એક છે નકારાત્મક સ્વતંત્રતા (નેગેટિવ લિબર્ટી). એનો અર્થ સાદો છે: કોઈ તમને રોકતું નથી. તમારી ગરદન પર કોઈનો હાથ નથી. દરવાજો ખુલ્લો છે.
આપણે બુદ્ધિ માપવા માટે આઈક્યુ શોધી કાઢ્યો. લાગણીઓ સમજવા માટે ઈક્યુ લાવ્યા. પણ અનિશ્ચિતતા સામે માણસ કેવો વ્યવહાર કરે છે તે માપવા માટે શું?
મોટા ભાગના લોકો વાસ્તવિકતામાં અટવાઈ જાય છે. જે દેખાય છે, તેને જ અંતિમ સત્ય માની લે છે. પ્રશ્ન પૂછે છે: 'શું છે?' પણ રચનાત્મક માણસ એક ડગલું આગળ વધે છે. એ પૂછે છે: 'જો આમ હોત તો?
માણસ માત્ર વર્તમાનમાં નથી જીવતો. તેના મગજમાં તેના ભવિષ્યના અનેક ફોટા સચવાયેલા હોય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વિચારને 'પોસિબલ સેલ્વ્ઝ' કહે છે. ૧૯૮૬માં મનોવૈજ્ઞાનિક હેઝલ માર્કસ અને પૌલા નુરિયસે આ થિયરી મૂકી હતી.
મરઘો સવારે બોલ્યો અને સુરજ ઊગ્યો. એટલે મરઘાને એમ લાગે કે એના બોલવાથી દુનિયામાં અજવાળું થયું. આ પ્રાચીન ભ્રમ છે. લેટિનમાં એને 'પોસ્ટ હોક અર્ગો પ્રોપ્ટર હોક' કહે છે.
કોઈ પુસ્તક, કાયદો કે ઇતિહાસનો અંતિમ અને અફર અર્થ ક્યારેય હોતો નથી. માણસ માને છે કે ભાષા સત્યને અરીસાની જેમ બતાવે છે. ઉત્તર-સંરચનાવાદ કહે છે કે ભાષા અરીસો નથી, રંગીન ચશ્માં છે.
કોઈપણ નવું મકાન, ચોક કે સરકારી ઇમારત જોઈને એક સાદો સવાલ પૂછો: શું આનો ફોટો પાડીને કોઈ પોતાના વતનમાં ગર્વથી ટપાલકાર્ડ કે પોસ્ટકાર્ડ પર મોકલશે? આ વિચારને નગર આયોજનમાં પોસ્ટકાર્ડ કસોટી કહે છે.
આપણે માનીએ છીએ કે મન જે અનુભવે છે, શરીર તેની નકલ કરે છે. ડર લાગે ત્યારે ખભા ઝૂકી જાય અને ઉત્સાહ હોય ત્યારે છાતી પહોળી થાય. આ અડધું સત્ય છે. હકીકતમાં રસ્તો બેતરફી છે. તમારું શરીર જે ઢાંચામાં ગોઠવાય છે, તે સીધો સંદેશ તમારા મગજને મોકલે છે.
તમે સવારે કોઈને મળો અને પહેલું વાક્ય શું બોલો છો? 'બહુ ગરમી છે આજે', 'ટ્રાફિકમાં કલાક બગડ્યો' કે પછી 'શેરબજાર પાછું તૂટ્યું'? મોટા ભાગના લોકો પોતાની વાતચીતની શરૂઆત કોઈ ફરિયાદથી, મુશ્કેલીથી કે નકારાત્મક વિગતોથી કરે છે.
માણસ સત્તા કેવી રીતે મેળવે છે? સહાનુભૂતિથી. બીજાનું સાંભળીને. ઉદારતા અને સમજદારી બતાવીને. સમાજ એવા માણસને આગળ ધકેલે છે જે ટોળાનું ધ્યાન રાખે છે. પણ જેવી ખુરશી મળે છે, રમત પલટાઈ જાય છે.
કોઈપણ નવી વ્યવસ્થા કે સુધારો કેમ નિષ્ફળ જાય છે? મોટાભાગની કંપનીઓ માને છે કે ત્રણ વસ્તુઓ સુધારી લો એટલે રમત જીતી ગયા: માણસો, પ્રક્રિયા અને ટેકનોલોજી. આ જૂનો ‘પીપીટી’ ત્રિકોણ છે. પણ વાસ્તવિકતા અલગ છે.
સંપૂર્ણ માણસ અસહ્ય હોય છે. જે વ્યક્તિ ક્યારેય ભૂલ ન કરે, જેના વાળ હંમેશાં વ્યવસ્થિત હોય અને જે ક્યારેય જીભ ન લથડાવે, તેના માટે આદર થાય પણ પ્રેમ ન થાય. માણસાઈ ખામીઓમાં વસે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વાતને સાબિત કરતો એક નિયમ છે.
માણસ પોતાના જ ભવિષ્ય પર ભરોસો કરી શકતો નથી. રાત્રે સૂતી વખતે આપણે સવારે પાંચ વાગ્યે ઊઠવાનું મક્કમ પ્લાનિંગ કરીએ છીએ. સવારે એલાર્મ વાગે ત્યારે આપણું જ બીજું રૂપ ઊભું થાય છે અને સ્નૂઝ બટન દબાવી દે છે.
કોઈ પણ મોટો સોદો પાર પડે તે પહેલાં મનમાં ઢોલ વાગવા માંડે છે. પરિણામ હજુ હાથમાં આવ્યું નથી, પણ આપણે વિજય સરઘસની તૈયારી શરૂ કરી દઈએ છીએ. આ માનસિક અવસ્થાને અંગ્રેજીમાં 'પ્રી-પરેડ' કહી શકાય.
કોઈને પોતાની વાત મનાવવી હોય તો શબ્દોની તાકાત પછી આવે છે. પહેલાં એ ક્ષણ આવે છે જ્યારે તમે સામેવાળાનું મગજ તૈયાર કરો છો. સાયકોલોજીસ્ટ રોબર્ટ સિઆલ્ડીનીએ ૨૦૧૬માં એક પુસ્તક લખ્યું: ‘પ્રી-સ્વેશન’.
સ્ત્રીત્વ કુદરતી છે, પણ મર્દાનગી કમાવી પડે છે. આ માન્યતા સદીઓ જૂની છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વિચારને ‘પ્રીકેરિયસ મેનહૂડ પ્રિન્સિપલ’ કહે છે. તેનો સાદો અર્થ એટલો જ કે સ્ત્રી હોવું એ જૈવિક સ્થિતિ મનાય છે, જે આપોઆપ ટકી રહે છે.
માણસ જ્યારે અસ્પષ્ટ બોલે છે ત્યારે તે માત્ર શબ્દો નથી બગાડતો, વિચાર પણ બગાડે છે. રોજિંદા જીવનમાં આપણે અડધી વાત ગળી જઈએ છીએ. કોઈ કહેશે, 'લોકો નારાજ છે.' પણ કયા લોકો? કેટલા લોકો? શા માટે નારાજ છે?
પક્ષી પોતાની ચાંચ વડે પીંછાં ગોઠવે છે, મેલ સાફ કરે છે અને તેલ લગાવીને ચમકાવે છે. જીવવિજ્ઞાનમાં આ શારીરિક સફાઈને પ્રિનિંગ કહે છે. ઉડવા માટે પીંછાં વ્યવસ્થિત રાખવાં જરૂરી છે.
મોટા ભાગના માણસો ભૂતકાળમાં જીવે છે. 'જો મેં આમ કર્યું હોત તો કેવું સારું થાત!' આને કાઉન્ટરફેક્ચ્યુઅલ થિંકિંગ કહેવાય. પણ એનાથી બિલકુલ ઊલટો અને ઘણો વધુ ધારદાર એક વિચાર છે—પ્રીફેક્ચ્યુઅલ થિંકિંગ.