વિજય સરઘસ પહેલાંનો ભ્રમ
કોઈ પણ મોટો સોદો પાર પડે તે પહેલાં મનમાં ઢોલ વાગવા માંડે છે. પરિણામ હજુ હાથમાં આવ્યું નથી, પણ આપણે વિજય સરઘસની તૈયારી શરૂ કરી દઈએ છીએ. આ માનસિક અવસ્થાને અંગ્રેજીમાં 'પ્રી-પરેડ' કહી શકાય. આ શબ્દ કોઈ મોટા અર્થશાસ્ત્રીએ ઘડેલો સત્તાવાર સિદ્ધાંત નથી. કોઈ પુસ્તક કે યુનિવર્સિટીનો દાવો પણ અહીં નથી. સમકાલીન લેખનમાં આ માત્ર એક સાદો માનવીય અહંકાર દર્શાવે છે: કામ પૂરું થયા પહેલાં જ જશ્ન મનાવી લેવાની ઉતાવળ.
આ આપણી જૂની નબળાઈ છે. જ્યારે કોઈ મોટી તક દેખાય છે, ત્યારે મગજ વાસ્તવિકતા કરતાં કલ્પનામાં વધારે ઝડપથી દોડે છે. માણસ નફાના સરવાળા માંડવા બેસી જાય છે. કાગળ પર કરાર નથી થયા, ગ્રાહકે પૈસા ચૂકવ્યા નથી, છતાં મનમાં મુગટ પહેરી લેવાય છે. પરિણામે જે અંતિમ તબક્કાની મહેનત બાકી હોય છે, ત્યાં જ માણસ થાકી જાય છે અથવા બેદરકાર બને છે. વિજયની અપેક્ષા જ ઘણી વાર પરાજયનું કારણ બની જાય છે.
સુરતના કાપડ બજારમાં અથવા કાલુપુરની અનાજ પેઢીમાં આ દ્રશ્ય અવારનવાર દેખાય છે. ધારો કે કિરીટભાઈને મુંબઈની કોઈ મોટી કંપની તરફથી પાંચ હજાર તાકા કાપડનો ઓર્ડર મળવાની મૌખિક વાતચીત થઈ. એડવાન્સ પેમેન્ટ આવ્યું નથી, માલ ચકાસાયો નથી. પણ કિરીટભાઈ પેઢી પર આવીને મુનિમજીને ચા મંગાવવાનું કહે છે. મિત્રોને ફોન કરીને નવી ગાડી લેવાની યોજનાઓ સમજાવે છે. બજારમાં હવા બંધાઈ ગઈ કે મોટો સોદો થઈ ગયો છે. પણ અઠવાડિયા પછી કંપનીનો મેઈલ આવે છે કે ભાવ વધારે હોવાથી સોદો રદ થયો. કિરીટભાઈ પાસે હવે માત્ર ચાનું બિલ અને બજારમાં થયેલી ફજેતી બચે છે.
ધંધો કે જીવન, બંનેમાં છેલ્લી ક્ષણ સુધી સાવધાન રહેવું પડે છે. જે માણસ ઘોડા પર બેસતાં પહેલાં જ રેસ જીત્યાનો ઉત્સવ ઉજવે છે, તે હંમેશાં મોં વકાસીને ઊભો રહે છે. સફળતાની ખાતરી મળવી અને સફળતા ખરેખર હાથમાં આવવી, આ બે વચ્ચે બહુ મોટો ખાડો હોય છે. સાચો વેપારી એ જ છે જે માલના રૂપિયા તિજોરીમાં જમા ન થાય ત્યાં સુધી હસતો પણ નથી.
હાથમાં માલ અને ગજવામાં રોકડા ન આવે ત્યાં સુધી ફટાકડા ફોડવાની ઉતાવળ ન કરવી.