અસુરક્ષિત મર્દાનગીનો નિયમ

સ્ત્રીત્વ કુદરતી છે, પણ મર્દાનગી કમાવી પડે છે. આ માન્યતા સદીઓ જૂની છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વિચારને ‘પ્રીકેરિયસ મેનહૂડ પ્રિન્સિપલ’ કહે છે. તેનો સાદો અર્થ એટલો જ કે સ્ત્રી હોવું એ જૈવિક સ્થિતિ મનાય છે, જે આપોઆપ ટકી રહે છે. પણ પુરુષ હોવું એ કાયમી દરજ્જો નથી. તે એક કાચનું વાસણ છે, જે સહેજ ઠોકર વાગતાં તૂટી શકે છે. સમાજ માને છે કે પુરુષાર્થ એવી સંપત્તિ છે જે સતત ગુમાવવાનો ભય રહે છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિકો જોસેફ વેન્ડેલો અને જેનિફર બોસને રજૂ કર્યો હતો. તેમના સંશોધન મુજબ પુરુષો પોતાના પૌરુષ અંગે સતત અસુરક્ષિત રહે છે. પરિણામે, જ્યારે પણ તેમની મર્દાનગી પર સહેજ પણ સવાલ ઉઠે, ત્યારે તેઓ આક્રમક બનીને તેને સાબિત કરવા દોડે છે. મોટેથી બોલવું, જોખમ લેવું કે ગુસ્સો કરવો—આ બધું અંદર છુપાયેલા ડરનું પ્રદર્શન છે. પુરુષ હંમેશાં બીજા પુરુષોની નજરમાં પોતાની પરીક્ષા આપતો રહે છે.

આ અસુરક્ષા સૌથી વધુ ઘરસંસારમાં દેખાય છે. ધારો કે કિશોરભાઈ અને મીનાબેનનું લગ્નજીવન છે. મીનાબેન મલ્ટિનેશનલ કંપનીમાં ઊંચા હોદ્દા પર છે અને કિશોરભાઈ કરતાં દોઢો પગાર કમાય છે. રવિવારે સંબંધીઓ ઘેર આવે ત્યારે કિશોરભાઈ રસોડામાં જઈને ચા બનાવવાની હિંમત નથી કરી શકતા. સાસુ-સસરા સામે કિશોરભાઈ વાતવાતમાં પત્ની પર હુકમ ચલાવે છે કે બહાર જમવાનો હિસાબ પોતે જ ચૂકવવાનો આગ્રહ રાખે છે. કેમ? કારણ કે કમાણીમાં પાછળ રહી ગયેલી ‘મર્દાનગી’ તેમણે દબંગાઈથી પાછી સાબિત કરવી પડે છે.

આ માનસિકતા પુરુષને શાંતિથી જીવવા દેતી નથી. ઘરના કામમાં હાથ બટાવવો હોય તો પણ તેને લાગે છે કે સમાજ તેને ‘બાયલો’ ગણશે. દુનિયા બદલાઈ ગઈ છે, પણ સદીઓ જૂનો વહેમ એવો ને એવો છે. પુરુષાર્થ સાબિત કરવાની આ લડાઈ બહારના દુશ્મનો સામે નથી હોતી, પોતાના જ ઘરમાં પોતાના અહંકાર સામે હોય છે.

જે પુરુષાર્થ એક કપ ચા બનાવવાથી ઘટી જતો હોય, તે હકીકતમાં ક્યારેય હતો જ નહીં.