સકારાત્મક અનાદર કરતી ટીમો

કાયદાનું અંધ પાલન કરનારા ક્યારેય ઇતિહાસ રચતા નથી. મેનેજમેન્ટની ચોપડીઓમાં આ શબ્દ ક્યાંથી આવ્યો તેનો ચોક્કસ દસ્તાવેજ મળતો નથી, પણ આ વિચાર કામનો છે. સકારાત્મક અનાદર કરતી ટીમો એટલે એવા જૂથો, જે સંસ્થાના નિયમો તોડે છે પણ સંસ્થાના હિત ખાતર. તેઓ ઉદ્ધત નથી, બળવાખોર છે. ઉપરથી આવેલા આદેશનો વિરોધ કરવાનો તેમનો હેતુ આળસ કે અહંકાર નથી હોતો, પરિણામ સુધારવાનો હોય છે. આને અંગ્રેજી મેનેજમેન્ટની ભાષામાં 'પોઝિટિવ ડિસઓબિડિયન્સ' કહે છે.

મોટા ભાગના બોસને જી-હજૂરીયા ગમે છે. કાગળ પર જે લખ્યું હોય તેનું આંધળું પાલન થાય ત્યારે સંસ્થાઓ સડે છે. સાચો અનાદર એ છે જ્યાં ટીમ કહે છે: 'તમારો ઓર્ડર ખોટો છે, અને અમે તેને અનુસરીશું નહીં કારણ કે અમારે પ્રોજેક્ટ સફળ કરવો છે.' અહીં આજ્ઞાભંગ એ ગુનો નથી, એક વ્યૂહાત્મક હિંમત છે. જે સંગઠનોમાં આ છૂટ નથી હોતી, ત્યાં માત્ર કારકુનો જન્મે છે, લીડર્સ નહીં.

આપણા દેશના કોચિંગ ક્લાસિસનો કાળો ધંધો જુઓ. કોટા કે અમદાવાદના મોટા ક્લાસિસમાં હેડઓફિસ એક કડક શિડ્યુલ મોકલે છે. દરેક ટીચરે રોજના પાંચ કલાકમાં ફિઝિક્સના અમુક દાખલા પતાવી જ દેવાના, ભલે વિદ્યાર્થીઓને કશું સમજાય કે ન સમજાય. બધા શિક્ષકો ચૂપચાપ સિલેબસ પૂરો કરીને નીકળી જાય છે. પરિણામ? છોકરાઓ ડિપ્રેશનમાં સરી પડે છે અને ટકાવારી ગબડી જાય છે.

પણ ધારો કે ત્રણ-ચાર શિક્ષકોની એક નાની ટીમ ભેગી થાય. તેઓ હેડઓફિસના ટાઈમટેબલનો સત્તાવાર રીતે અનાદર કરે છે. તેઓ રોજિંદો ગોખણપટ્ટીનો કાર્યક્રમ બાજુ પર મૂકીને પાયાના ખ્યાલો સમજાવવા વધારાના બે કલાક ફાળવે છે. કાગળ પર તેઓ નિયમ તોડે છે, પણ બોર્ડના રિઝલ્ટમાં તેમના વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ ટોપ કરે છે. આ છે સકારાત્મક અનાદર. તેમણે કંપનીનો નિયમ તોડ્યો પણ સંસ્થાની આબરૂ બચાવી લીધી.

જે ટીમ ક્યારેય નિયમ તોડતી નથી, એ ટીમ ક્યારેય કશું નવું સર્જી શકતી નથી.