પો પદ્ધતિ

તર્કશાસ્ત્ર પાસે બે જ દરવાજા છે: હા અથવા ના. સાચું અથવા ખોટું. મગજ આ બે ખાનામાં વિચારવા ટેવાયેલું છે. પણ જ્યારે નવો વિચાર લાવવાનો હોય, ત્યારે આ બે દરવાજા કામ નથી આવતા. આ જડતા તોડવા માટે એડવર્ડ ડી બોનોએ ૧૯૭૨માં એક નવો શબ્દ આપ્યો: 'પો' (Po). 'પો' એટલે પ્રોવોકેશન ઓપરેશન — ઉશ્કેરણીજનક વિચાર. આ કોઈ નિર્ણય નથી, એક કૂદકો છે.

આ પદ્ધતિનો નિયમ સીધો છે: એવું વાક્ય બોલો જે વ્યવહારમાં સાવ વાહિયાત કે અશક્ય લાગે. એ વિધાન સાચું છે કે ખોટું તેની ચર્ચા કરવાની નથી. સામાન્ય રીતે મગજ કહી દેશે કે 'આ તો શક્ય જ નથી!' પણ 'પો' પદ્ધતિ કહે છે કે વિરોધ બંધ કરો અને પૂછો: 'જો આવું હોય, તો આગળ શું થઈ શકે?' આ હાસ્યાસ્પદ લાગતા વિચારને સીડી બનાવીને કોઈ સાચા અને અનોખા ઉકેલ તરફ પહોંચવાનું છે.

આપણે બાળપણથી ભૂલ ન કરવાનો ભય લઈને ફરીએ છીએ. મીટિંગોમાં લોકો એ જ બોલે છે જે સાબિત થઈ ચૂક્યું હોય. પરિણામે બધા એક જ ઘસાયેલા રસ્તે ચાલે છે. 'પો' પદ્ધતિ અસંગતતાને સ્વીકારવાની છૂટ આપે છે. તે સ્થાપિત તર્કની દીવાલ તોડે છે જેથી વિચાર સીધો ન દોડતાં આડોઅવળો દોડી શકે.

બોલિવૂડની ફિલ્મ રાઈટર્સ રૂમનું દ્રશ્ય જુઓ. બધા એ જ જૂની લવ સ્ટોરી કે અંડરવર્લ્ડની ફોર્મ્યુલા ઘસતા હોય ત્યારે કોઈ અચાનક બોલે: 'પો: હીરો પાસે કોઈ ચહેરો જ નથી.' પરંપરાગત પ્રોડ્યુસર કહેશે કે સ્ટાર વિના ટિકિટ કોણ ખરીદશે? પણ આ વાહિયાત વાતને રદ કરવાને બદલે જો તેના પર આગળ વધો, તો વિચાર ખુલે: હીરો અંધારામાં રહીને અવાજથી દુશ્મનને હરાવે છે, અથવા એવો જાસૂસ જે પ્લાસ્ટિક સર્જરીથી દર દસ મિનિટે ચહેરો બદલે છે. એક ક્ષણિક મૂર્ખામી અદ્ભુત થ્રિલર બની જાય છે.

સાચો વિચાર શોધવા પહેલાં કોઈ સંપૂર્ણ અર્થહીન વિચારને સહન કરવાની હિંમત કેળવવી પડે છે.