અશાબ્દિક સંકેત પરખ કસોટી

માણસ મોઢેથી જૂઠું બોલી શકે છે, પણ તેનું શરીર સાચું બોલી નાખે છે. સામેની વ્યક્તિ શબ્દો વિના શું કહી રહી છે તે પારખવાની આપણી ક્ષમતા માપવા માટે આ કસોટી ઘડાઈ હતી. અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક રોબર્ટ રોઝેન્થલ અને તેમની ટીમે ૧૯૭૯માં 'પ્રોફાઇલ ઓફ નોનવર્બલ સેન્સિટિવિટી' એટલે કે પોન્સ ટેસ્ટ તૈયાર કરી. આ પરીક્ષણમાં માણસના ચહેરાના હાવભાવ, હાથપગના ઈશારા અને અવાજના લહેકાની નાની-નાની વિડીયો ક્લિપ્સ બતાવવામાં આવે છે. અવાજમાંથી શબ્દો ભૂંસી નાખવામાં આવે, ફક્ત રણકો સંભળાય. પછી પૂછવામાં આવે કે આ માણસ ગુસ્સામાં છે કે ઈર્ષ્યામાં? આભાર માને છે કે ઉપહાસ કરે છે?

આપણે માનીએ છીએ કે હોશિયારી એટલે શબ્દોની રમત. શાળા-કોલેજો આપણને બોલતાં અને લખતાં શીખવે છે, પણ ચહેરો વાંચતાં કોઈ શીખવતું નથી. જે લોકો આ ટેસ્ટમાં ઊંચા ગુણ મેળવે છે, તેઓ સંબંધોમાં ઓછા છેતરાય છે. એવા લોકો સારા શિક્ષક, કુશળ મુત્સદ્દી કે વેપારી બને છે. જેને બીજાની આંખમાં વંચાતો સંકોચ કે ખભાની ધ્રૂજારી ન દેખાય, તે માણસ દરેક કરારમાં પછડાય છે.

આ કસોટીની ખરી જરૂર પરદેશમાં વસતા ગુજરાતીઓને પડે છે. ધારો કે ટોરોન્ટો કે ન્યૂ જર્સીમાં તાજો ગયેલો આપણો એક યુવાન નોકરી શરૂ કરે છે. તેનો ગોરો મેનેજર હસીને કહે છે, 'ધેટ્સ એન ઇન્ટરેસ્ટિંગ આઇડિયા.' યુવાન માની લે છે કે સાહેબ ખુશ થઈ ગયા. પણ તે મેનેજરના તણાયેલા હોઠ અને સંકોચાયેલી ભ્રૂકુટી વાંચી શકતો નથી. પશ્ચિમની સંસ્કૃતિમાં સામે મોઢે ના પાડવાને બદલે અશાબ્દિક સંકેતોથી અણગમો વ્યક્ત થાય છે. આપણો એનઆરઆઈ ભાઈ શબ્દો પકડીને બેસી રહે છે અને સંકેત ચૂકી જાય છે. પરિણામે વર્ષના અંતે પ્રમોશન અટકી જાય ત્યારે તે આભમાંથી પડે છે.

બીજા દેશમાં સ્થાયી થવું એટલે ફક્ત ભાષાંતર શીખવું નહીં. ત્યાંની મૌન ભાષા પણ ઉકેલવી પડે. શબ્દો તો માત્ર વળગાડ છે, ખરી વાત તો ચહેરાના ખૂણામાં છુપાયેલી હોય છે.

જે માણસ સામેવાળાના મૌનનો અર્થ નથી સમજી શકતો, તેને કોઈ પણ ભાષાની ડિક્શનરી બચાવી શકતી નથી.