પોઇન્ટ ગાર્ડ ગુણાંક

બાસ્કેટબોલમાં એક ખેલાડી હોય છે જેને ‘પોઇન્ટ ગાર્ડ’ કહેવાય છે. એનું કામ પોતે ઊંચા કૂદકા મારીને બાસ્કેટમાં બોલ નાખવાનું નથી હોતું. એનું અસલ કામ મેદાન પર નજર રાખવાનું, દડો કોની પાસે મોકલવો તે નક્કી કરવાનું અને બીજા ખેલાડીઓને ચમકાવવાનું હોય છે. વ્યવસાય જગતમાં પણ આ જ નિયમ લાગુ પડે છે. પોઇન્ટ ગાર્ડ ગુણાંક એટલે કેવળ પુસ્તકીય બુદ્ધિમત્તા કે ઊંચા આઈક્યુ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે પરિસ્થિતિ પારખવાની, સંબંધો બાંધવાની અને બીજા પાસેથી કામ કઢાવવાની આવડત. લેખક એડ્રિયન કેલીએ પોતાના પુસ્તક ધ સક્સેસ કોમ્પ્લેક્સમાં આ રૂપક મૂક્યું છે.

આપણે ત્યાં ભણતરમાં ટોપર હોય તેને જ લીડર માની લેવાની જૂની બીમારી છે. પણ હકીકત જુદી છે. કંપનીઓમાં જે માણસ પોતે સૌથી હોશિયાર હોવાનો દાવો કરે છે, તે અવારનવાર ટીમનો સત્યાનાશ વાળી દે છે. પોઇન્ટ ગાર્ડ ગુણાંક ધરાવતો માણસ બીજાના ઈગો સાચવે છે. એ જાણે છે કે ક્યારે કોની પીઠ થાબડવી અને ક્યારે કોને આગળ કરી દેવો. આ કોઈ જન્મજાત વરદાન નથી, પણ શીખી શકાય તેવી સામાજિક કળા છે.

આઝાદીની લડતનો ઇતિહાસ જુઓ. ૧૯૪૭માં ભારતમાં પાંચસોથી વધુ રજવાડાં હતાં. જૂનાગઢ, હૈદરાબાદ કે ત્રાવણકોરના રાજાઓ ભારતમાં ભળવા તૈયાર નહોતા. એ વખતે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ અને તેમના સચિવ વી. પી. મેનનનું કામ શુદ્ધ ‘પોઇન્ટ ગાર્ડ’ જેવું હતું. સરદારે દરેક રાજા સામે બંદૂક નથી તાકી. ક્યાંક મુત્સદ્દીગીરી વાપરી, ક્યાંક અંગત સંબંધો આગળ કર્યા તો ક્યાંક સ્વાભિમાન સંતોષાય તેવા રસ્તા કાઢ્યા. મેદાન પર કોને કેવો પાસ આપવો તે સરદાર બરાબર જાણતા હતા. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે ભારત કોઈ એક વ્યક્તિના અંગત પરાક્રમથી નહીં, પણ આ અસાધારણ સમન્વયથી અખંડ બન્યું.

પોતાની હોશિયારીનું પ્રદર્શન કરવું સહેલું છે, પણ બીજાની કાબેલિયત બહાર લાવવી અઘરી છે. ઓફિસ હોય કે રાજકારણ, જે માણસ પોતે જ સેન્ટર ઓફ એટ્રેક્શન બનવા દોડે છે તેનો દડો આખરે હાથમાંથી છટકી જાય છે. નેતૃત્વ એટલે તમારો સ્કોરબોર્ડ નહીં, પણ ટીમના ખાતામાં પડેલા પોઇન્ટ્સ છે.

જે પોતે હીરો બનવા જાય છે તે ક્યારેક હારી જાય છે, પણ જે બીજાને હીરો બનાવે છે તેની ટીમ ક્યારેય હારતી નથી.