વિવેકનો વિરોધાભાસ

વધુ પડતી નમ્રતા ઘણીવાર સત્યની હત્યા કરે છે. માણસ જ્યારે સામેવાળાને ખોટું ન લાગે તેવા શબ્દો શોધવામાં અડધો કલાક બગાડે, ત્યારે મૂળ વાત પાતળી થઈ જાય છે. વાતચીતમાં જેટલો લવારો વધુ, તેટલી સ્પષ્ટતા ઓછી. આજના ટેક્નોલોજીના જમાનામાં કમ્પ્યુટર કે માણસ સાથે વાત કરતી વખતે જો તમે 'કૃપા કરીને' કે 'જો તમને અનુકૂળ હોય તો' જેવા દસ વિશેષણો આગળ પાછળ ચોંટાડો, તો સામા પક્ષને મુખ્ય આદેશ સમજાતો નથી. સીધું, ધારદાર અને વગર મલમ લગાવેલું વાક્ય સૌથી ઝડપી કામ આપે છે.

આ વિચાર તાજેતરના આધુનિક સંચાર વિજ્ઞાન અને વ્યવહારિક લેખનમાંથી આવ્યો છે. આ શબ્દ કોઈ ચોક્કસ ફિલોસોફરે ક્યારે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ પથ્થરની લકીર નથી. પણ અર્થ સ્પષ્ટ છે: ખોટો વિવેક ફક્ત અવાજનો ઘોંઘાટ વધારે છે, કામનું પરિણામ ઘટાડે છે. આપણે સંસ્કારના નામે સીધી વાત કહેતા ડરીએ છીએ. પરિણામે વાતનો મૂળ મર્મ મરી પરવારે છે.

આ વિરોધાભાસ આપણને કામના સ્થળે મોટો આર્થિક માર મારે છે. ધારો કે ગામડાની સહકારી ડેરીમાં દૂધ ભરાવવા બાબતે કોઈ મંત્રી સાથે વાંધો પડ્યો હોય. પટેલ સીધું કહેવાને બદલે અડધો કલાક ચા-પાણી પીતાં પીતાં હવામાન અને કપાસના ભાવની વાતો કરે. પછી છેલ્લે ધીમેથી કહે કે ફેટ માપવાના મશીનમાં કંઈક તકલીફ લાગે છે. મંત્રી એ વાતને હસીને ઉડાવી દેશે કારણ કે પટેલનો અવાજ વિવેકમાં દબાઈ ગયો હતો. એ જ વાત જો ડેરીના ચોકમાં ઊભા રહીને સીધી છાતી ઠોકીને કહી હોત કે મશીન ખોટું રીડિંગ આપે છે, તો તપાસ એ જ સાંજે શરૂ થઈ જાત.

નમ્રતા એ સારો ગુણ છે, પણ જ્યારે નમ્રતા કામની કાર્યક્ષમતાનું ગળું ઘોંટી નાખે ત્યારે તે રોગ બની જાય છે. સ્પષ્ટવક્તા બનવામાં થોડી અહંકારની ગંધ આવે તો ભલે આવે, પણ તેનાથી સામેવાળાનો સમય અને તમારો ધંધો બંને બચી જાય છે.

ખાંડ ઓછી હશે તો ચા પીવાશે, પણ જો દૂધમાં પાણી જ વધારે હશે તો સ્વાદ નહીં મળે.