વિધાયક મનોવૈજ્ઞાનિક હસ્તક્ષેપ

બીમારી મટી જાય એટલે માણસ આપોઆપ સુખી થઈ જતો નથી. તાવ ઊતરી ગયો એટલે તમે તરત દોડવા માંડશો એવું નથી હોતું. પરંપરાગત મનોવિજ્ઞાન વર્ષો સુધી માણસના ડિપ્રેશન, ડર અને નબળાઈઓનું સમારકામ કરવામાં જ અટવાયેલું રહ્યું. માર્ટિન સેલિગમેન જેવા મનોવૈજ્ઞાનિકોએ આખી બાજી પલટી નાખી. એમણે કહ્યું કે માત્ર દુઃખ ઘટાડવું પૂરતું નથી, સુખ અને સંતોષને ઇરાદાપૂર્વક વધારવા પડે. એના માટે જે ચોક્કસ પ્રવૃત્તિઓ કે કસરતો ઘડી કાઢવામાં આવી, તેને આ વિજ્ઞાનમાં પોઝિટિવ સાયકોલોજી ઇન્ટરવેન્શન્સ કહે છે.

આ કોઈ ખાલી પીલી હકારાત્મકતા કે 'બધું સારું થશે' વાળા સસ્તા મોટિવેશનલ સૂત્રો નથી. આ વ્યવસ્થિત ઘડાયેલી દૈનિક ટેવો છે. જેમ કે દરરોજ રાત્રે સૂતા પહેલાં દિવસ દરમિયાન બનેલી ત્રણ સારી વાતો કાગળ પર નોંધવી, કોઈ ગુણવાન વ્યક્તિનો રૂબરૂ જઈને આભાર માનવો, અથવા પોતાની મુખ્ય શક્તિઓ ઓળખીને રોજના કામમાં તેનો નવો ઉપયોગ શોધવો. મગજ કાયમ જોખમો અને ખામીઓ શોધવા માટે ટેવાયેલું છે. આ નાની પ્રવૃત્તિઓ ખોપરીના ન્યુરોન્સને સારું જોવાની તાલીમ આપે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે મોટો પગાર, મોટો બંગલો કે લાંબી રજાઓ આપણને અંદરથી બદલી નાખશે. વાસ્તવિકતા જુદી છે. બહારના સંજોગો બદલાયા પછી પણ માણસ થોડા વખતમાં પોતાના જૂના માનસિક સ્તરે પાછો પટકાઈ જાય છે. આ હસ્તક્ષેપો સીધા તમારા દ્રષ્ટિકોણ પર વાર કરે છે. તે પરિસ્થિતિ બદલ્યા વિના તમારી પ્રતિક્રિયા આપવાની ક્ષમતાને મજબૂત બનાવે છે.

ધારો કે બિપિનભાઈ આખું કુટુંબ લઈને ઉત્તરાખંડની ચારધામ યાત્રાએ ગયા છે. રસ્તામાં પાંચ કલાકનો ટ્રાફિક જામ થયો, હોટેલનો ગીઝર બગડેલો નીકળ્યો અને ડ્રાઇવરે મોં ચડાવ્યું. બિપિનભાઈ આખી ટ્રીપમાં હોબાળો મચાવી શકે છે અને કહી શકે કે આખી યાત્રા બગડી. પણ જો તેઓ આ મનોવૈજ્ઞાનિક હસ્તક્ષેપ અજમાવે, તો એ સાંજે ગુસ્સો કરવાને બદલે પહાડી ચાની ચૂસકી, બરફથી ઢંકાયેલા શિખર અને પરિવાર સાથે વિતાવેલી મુશ્કેલ ક્ષણોમાંથી શોધેલા હાસ્ય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. યાત્રા તો એ જ રહી, પણ બિપિનભાઈ માટે અનુભવ બદલાઈ ગયો.

જીવનની યાત્રામાં ટ્રાફિક જામ કાયમ રહેવાનો છે. બારી બહાર પહાડ જોવો કે ગાડીનો બગડેલો એસી, એ તમારી રોજિંદી માનસિક કસરત નક્કી કરે છે.