આ ટેગ સાથે 307 લેખ · પાનું ૫ / ૭
જેની પાસે છે તેને વધારે અપાશે, અને જેની પાસે નથી તેની પાસેથી પડાવી લેવાશે. બાઇબલના સેન્ટ મેથ્યુના આ વાક્ય પરથી સમાજશાસ્ત્રી રોબર્ટ મર્ટન અને હેરિયેટ ઝુકરમેને ૧૯૬૮માં આ સિદ્ધાંત આપ્યો. સાદી ભાષામાં આ સંચિત ફાયદાનો નિયમ છે.
શ્રેષ્ઠ બનવામાં જોખમ છે. નિષ્ફળ જવામાં બદનામી છે. આ બે છેડા વચ્ચે એક અત્યંત સુરક્ષિત, સુસ્ત અને આરામદાયક રસ્તો છે: સાધારણ રહેવું.
જંગલમાં કોઈ રોગચાળો ન હોય, ખોરાકની કોઈ અછત ન હોય અને શિકારી પ્રાણીઓ ગાયબ થઈ જાય ત્યારે શું થાય? સસલાં કે જંતુઓની વસ્તી કુદરતી સીમાઓ ઓળંગીને વિસ્ફોટક ઝડપે વધવા માંડે છે. જીવવિજ્ઞાનમાં આ સ્થિતિને મહત્તમ પ્રજનન દર કહે છે.
માણસને નવું જોઈએ છે, પણ સાવ અજાણ્યું પચતું નથી. આ માનસિક ખેંચતાણમાંથી એક નિયમ જન્મ્યો: માયા સિદ્ધાંત (MAYA: મોસ્ટ એડવાન્સ્ડ યેટ એક્સેપ્ટેબલ). અર્થ સાદો છે. ડિઝાઇન કે વિચાર એટલો આધુનિક હોવો જોઈએ જેટલો લોકો સહેલાઈથી સ્વીકારી શકે.
દુશ્મનને ખતમ કરી દેવાથી લડાઈ જીતી શકાતી નથી. સાંભળવામાં આ વાત વિચિત્ર લાગે, પણ યુદ્ધની આ જ કડવી વાસ્તવિકતા છે. અમેરિકન જનરલ સ્ટેનલી મેકક્રિસ્ટલે અફઘાનિસ્તાનમાં લડતી વખતે આ લશ્કરી વ્યૂહરચના દુનિયા સમક્ષ મૂકી હતી.
કોઈ પણ પ્રક્રિયામાંથી માણસની મરજી કાઢી નાખો એટલે વ્યવસ્થા ઝડપી બને. આધુનિક જગત આ એક જ વિચાર પર દોડે છે. કાર્યક્ષમતા, માપી શકાય તેવું પરિણામ, દરેક વખતે સરખો અનુભવ અને માણસ પર ટેક્નોલોજીનો અંકુશ.
તમે જે સાંભળો છો તે ફક્ત તમારા કાન નક્કી નથી કરતા. આંખો પણ અવાજ ઘડે છે. જ્યારે કાનમાં પડતો અવાજ અને સામે દેખાતા હોઠના હલનચલન વચ્ચે મેળ ન બેસે, ત્યારે મગજ મૂંઝાઈ જાય છે.
જે વસ્તુ ગણી શકાય છે તે જ સાચી છે, બાકી બધું નકામું છે—આ માન્યતા એક ખતરનાક રોગ છે. આ ભ્રમણામાં માણસ ચાર તબક્કે અંધ બને છે. પહેલાં જે માપી શકાય છે તેને માપે છે. પછી જેને માપી શકાતું નથી તેને ગણતરીમાંથી કાઢી નાખે છે.
વેપાર કરવા માટે હવે પેઢી કે ફેક્ટરીની જરૂર નથી રહી. માણસ પોતે જ ઉત્પાદન છે અને પોતે જ સેલ્સમેન. આ વિચારમાંથી નવો શબ્દ જન્મ્યો: ‘મી-પ્રિન્યોર’.
કોર્પોરેટ જગતમાં 'સી-સ્યુટ' શબ્દ જૂનો છે. સીઈઓ, સીએફઓ કે સીટીઓ જેવા ઉચ્ચ હોદ્દાઓ માટે આ વપરાય છે. પણ છેલ્લા કેટલાક સમયથી મેનેજમેન્ટ લખાણોમાં એક નવો કટાક્ષ સાંભળવા મળે છે: 'મી-સ્યુટ લીડર'.
કોઈપણ ઘટના પોતે અર્થ લઈને નથી આવતી. ઘટના માત્ર ઘટે છે, અર્થ માણસ પોતે ઉમેરે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ માનસિક રચનાને મિનિંગ ફ્રેમવર્ક કહે છે. આ કોઈ એક લેખકે એક રાતમાં ઘડી કાઢેલો શબ્દ નથી.
માણસ માત્ર રોટલો અને ઓક્સિજન માંગીને જીવી શકતો નથી. કૂતરો ખાવાનું મળે એટલે ખુશ થઈને સૂઈ જાય છે. માણસ સૂઈ શકતો નથી, એને પોતાની હસ્તીનું કારણ જોઈએ છે.
કોઈ માધ્યમ કે સિસ્ટમની વકીલાત કરનાર માણસ પોતે જ એ જાળમાં ફસાઈ જાય ત્યારે આ વિરોધાભાસ સર્જાય છે. તમે આખો દિવસ જે સાધનનું ગુણગાન ગાઓ, છેવટે એ જ સાધન તમારી પોતાની બુદ્ધિનો ભોગ લઈ લે.
તમે કોઈ ખાસ નથી. તમારી ધરતી, તમારો સમય કે તમારો જન્મ બ્રહ્માંડ માટે કોઈ અપવાદ નથી. આ સત્ય પચાવવું અઘરું છે, પણ વિજ્ઞાનનો આ એક પાયાનો નિયમ છે.
માણસ માત્ર રોટલી કે મકાનથી ધરાતો નથી. પ્રાણી પેટ ભરાય એટલે સૂઈ જાય છે, માણસ જાગતો રહે છે કારણ કે તેને માન્યતા જોઈએ છે. ગ્રીક ફિલસૂફ પ્લેટોએ આ ભૂખને 'થાઇમોસ' કહી હતી. પોતે બીજા સમાન છે તેવી સ્વીકૃતિની ઝંખના એટલે આઇસોથાઇમિયા.
સ્ટેજ પર કાગળમાંથી મોં નીચું રાખીને વાંચતા નેતાઓ કે વક્તાઓથી કંટાળો આવે છે. સામે છેડે એવા લોકો પણ છે જે આખું ભાષણ પોપટની જેમ રટીને બોલે છે, જેમાં કોઈ જીવ હોતો નથી.
રૂપિયા પર કોઈ લેબલ ચોંટેલું નથી હોતું. સો રૂપિયાની નોટથી તમે દૂધ ખરીદો કે સિગરેટ, નોટનો રંગ કે મૂલ્ય બદલાતાં નથી. પણ આપણા મગજમાં એક વિચિત્ર મુનીમ બેઠો છે. તે દરેક રૂપિયાનું અલગ ખાતું ખોલીને બેસે છે.
જાહેરાતમાં નીચે એક નાનકડી ફુદડી હોય છે. શરતો લાગુ. નિયમો અધીન. ‘માનસિક ફુદડી’ એ જ કામ આપણા મગજમાં કરે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ કોઈ મોટી સિદ્ધિ, દાવો કે પુણ્યનું પ્રદર્શન કરે, ત્યારે આપણે મોઢેથી કદાચ તાળી પાડીએ, પણ મનની અંદર એક છૂપી શંકાનો…
શરીર ગમે તેટલું કસાયેલું હોય, અસલ યુદ્ધ હંમેશાં ખોપરીની અંદર લડાય છે. સ્નાયુઓ મજબૂત હોય પણ મગજ ધ્રૂજતું હોય તો હાર નક્કી છે. આ જ સત્યમાંથી મેન્ટલ કોચનો વિચાર જન્મ્યો. સામાન્ય કોચ તમને દોડતાં, બોલ ફેંકતાં કે તલવાર વીંઝતાં શીખવે છે.
ખાલી પોઝિટિવ વિચારો કરવાથી જિંદગી બદલાતી નથી. સફળતાના દિવાસ્વપ્નો જોવાથી મગજને લાગે છે કે લક્ષ્ય મેળવી લીધું છે, એટલે શરીર ઢીલું પડી જાય છે.
કોઈ માણસ વધારે હોંશિયાર હોય તો સમાજને અસહજતા થાય છે. બધા સરખા દેખાવા જોઈએ, બધા એકસરખા સ્તરે વિચારવા જોઈએ. આ વિકૃત વિચારને અમલમાં મૂકવા માટે જ્યારે પ્રતિભાશાળી વ્યક્તિના મગજ પર પરાણે મર્યાદા લાદવામાં આવે, ત્યારે તેને 'મેન્ટલ હેન્ડીકેપિંગ'…
મોટા ભાગના માણસો આખી જિંદગી ઓટોપાયલટ પર જીવી કાઢે છે. કોઈએ અપમાન કર્યું તો તરત ગુસ્સો આવ્યો, નુકસાન થયું એટલે હતાશા ઘેરી વળી. આ પ્રતિક્રિયાઓ આપણી અંદર પહેલેથી ગોઠવાયેલા જૂના વાયરિંગ જેવી છે.
ખિસ્સામાં રોકડ હોય તો તેને લિક્વિડિટી કહેવાય. ગમે ત્યારે, ગમે ત્યાં વાપરી શકાય. મગજનું પણ આવું જ છે. તમારી પાસે કોઈ માન્યતા કે સિદ્ધાંત છે, પણ સામે નવી હકીકત આવીને ઊભી રહી જાય ત્યારે તમે જૂનો વિચાર કેટલી ઝડપથી ફગાવી શકો છો?
શરીર હલાવ્યા વગર મગજમાં આખી ક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરવું એટલે મેન્ટલ પ્રેક્ટિસ. આંખો બંધ કરીને દરેક હલનચલન, દરેક નિર્ણય અને દરેક પરિણામની કલ્પના કરવી. આ કોઈ પોઝિટિવ થિંકિંગની સસ્તી ટીપ નથી.
વોલ સ્ટ્રીટ પર નફો માપવા માટે એક જૂનો ગણિતનો નિયમ છે—શાર્પ રેશિયો. તમે લીધેલા જોખમ સામે તમને કેટલું વળતર મળ્યું? ટ્રેડિંગ સાયકોલોજિસ્ટ બ્રેટ સ્ટીનબાર્ગરે આ ફાઇનાન્સિયલ વિચારને મગજના ચોપડામાં ઉતાર્યો. એમણે શબ્દ આપ્યો: મેન્ટલ શાર્પ રેશિયો.
ગાજર અને લાકડીની જૂની વાત આપણે જાણીએ છીએ. કામ કઢાવવા માટે કાં તો લાલચ આપો અથવા મારવાની ધમકી આપો. બહારની લાકડી દેખાય છે, પણ એક લાકડી આપણા ખોપરીના અંદરના ભાગમાં સંતાયેલી હોય છે. એ છે માનસિક દંડો.
કોઈ પુસ્તક કે સેમિનાર જે નથી શીખવી શકતા, તે અનુભવી માણસની સોબત શીખવી દે છે. આ કોઈ સત્તાવાર વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત નથી કે કોઈ એક ચોક્કસ લેખકે ઘડેલો શબ્દ નથી.
કામ પૂરું કરવા માટે વધારે સમય મળવો એ આશીર્વાદ નથી, ઘણી વાર છટકું હોય છે. જ્યારે કોઈ કામ માટે ડેડલાઇન બહુ લાંબી મળે છે, ત્યારે મગજ તરત માની લે છે કે આ કામ જરૂર બહુ મોટું, અઘરું અને ગંભીર હશે.
કોઈ વસ્તુ વારંવાર સામે આવે એટલે મગજ આપોઆપ તેને પસંદ કરવા લાગે છે. ગુણવત્તામાં કોઈ ચમત્કાર થયો નથી હોતો. તર્ક બદલાયો નથી હોતો. માત્ર આંખ સામેથી પસાર થવાની આવૃત્તિ વધી જાય છે, અને મગજ તેને સલામત માની લે છે.
મગજ વિચિત્ર રીતે પ્રોગ્રામ થયેલું છે. આપણી સામે બે કામ હોય: એક અત્યંત મહત્વનું જેનું પરિણામ મોટું છે, અને બીજું તદ્દન મામૂલી પણ જેની ડેડલાઇન માથે ઝળૂંબી રહી છે. મોટાભાગના માણસો આંખ મીંચીને પેલા મામૂલી કામ પાછળ દોડશે.
કોઈ અગત્યનો નિર્ણય લેવાનો હોય ત્યારે કશું જ ન કરવું. સ્થિતિને લાંબો સમય લટકાવી રાખવી. છેલ્લી ઘડી સુધી પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ ન કરવું. આ રાજકીય અને માનસિક આદતને જર્મન ભાષામાં ‘મર્કેલિંગ’ કહે છે.
ચિંતા થવી એ માણસ હોવાની નિશાની છે. પણ ચિંતા થઈ રહી છે એ વાતથી ગભરાઈ જવું એ રોગ છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને મેટા-એન્ઝાઈટી કહે છે. સીધો અર્થ: ચિંતાની ઉપર બેસીને થતી બીજી ચિંતા. પહેલી ચિંતા કુદરતી હોય છે.
સમાજમાં નિયમો માત્ર કાગળ પર લખાવાથી ચાલતા નથી. નિયમ તૂટે ત્યારે શું થાય છે, તેના પર આખી વ્યવસ્થા ટકેલી છે. 'મેટા-નોર્મ' એટલે એવો છૂપો નિયમ જે મૂળ નિયમનું પાલન ન કરાવનાર લોકોને સજા કરે છે.
પ્રાણીશાસ્ત્રમાં 'મેટાક્રોસિસ' એટલે આસપાસના વાતાવરણ મુજબ રંગ બદલવાની શારીરિક ક્ષમતા. કાચિંડો ડાળખી પર બેસે ત્યારે લીલો થઈ જાય અને સૂકા પાંદડા પર જાય ત્યારે કથ્થઈ.
વિચારવું એક સામાન્ય માનવીય ક્રિયા છે, પણ પોતાના જ વિચારવાની પદ્ધતિ વિશે સભાનપણે વિચારવું એ મેટાકોગ્નિશન છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, પોતાના મગજ પર એક ત્રીજી આંખ રાખીને જોવું કે તે કેવી રીતે વિચારે છે, ક્યાં અટકે છે અને ક્યારે ભૂલો કરે છે.
જ્યારે પણ કોઈ મોટી આફત આવે ત્યારે સામાન્ય માણસ સીધો હથિયાર લઈને મેદાનમાં કૂદી પડે છે. આ આપણી જૂની આદત છે: સમસ્યા દેખાઈ નથી કે તરત ઉકેલની પટ્ટી ચોંટાડી દીધી. મેટાસ્ટ્રેટેજિક બ્રેઇનસ્ટોર્મિંગ કહે છે કે ઊભા રહો.
માણસ દિવસભર વિચારે છે, પણ પોતે કેવી રીતે વિચારે છે તે જોતો નથી. વિચારવાની આ આંધળી પ્રક્રિયાને બહાર ઊભા રહીને તપાસવી એટલે મેટાથિંકિંગ. સાદી ભાષામાં કહીએ તો વિચાર ઉપર વિચાર કરવો.
આપણું મગજ આંકડા કે યાદીઓ યાદ રાખવા માટે નથી બન્યું. તે રસ્તા, ઓરડા અને જગ્યાઓ યાદ રાખવા માટે કુદરતી રીતે ઘડાયેલું છે. 'મેથડ ઓફ લોસી' અથવા માઇન્ડ પેલેસ એ યાદશક્તિ વધારવાની પ્રાચીન ટેકનિક છે.
જે વસ્તુ માપી ન શકાય, તે સુધારી ન શકાય. પણ અસલી પ્રશ્ન એ છે કે શું માપવું? મોટા ભાગના લોકો આંકડા ભેગા કરવામાં જ બરબાદ થાય છે.
ઉતાવળ એ નિષ્ફળતાની સસ્તી જાહેરાત છે. સંગીતના સાધક પાસે એક નાનકડું યંત્ર હોય છે—મેટ્રોનોમ. એ એક સરખા લયમાં ટક-ટક અવાજ કરે. સંગીતકાર અઘરી ધૂન શીખતી વખતે સીધો ઝડપથી વગાડવા નથી બેસતો. એ મેટ્રોનોમની ગતિ ધીમી રાખે છે. એકદમ ધીમી.
મોટા નકશા તમને રસ્તો બતાવે છે, પણ ખાડા નથી બતાવતા. શહેર ક્યાં પૂરું થાય છે તે જોવું સહેલું છે, પણ કઈ ગલીના કયા વળાંક પર કયો થાંભલો કે બાંકડો છે તે નજર અંદાજ થઈ જાય છે.
આખો દિવસ ઘાંચીના બળદની જેમ ખેંચ્યા પછી રાત્રે આઠ કલાકની ઊંઘ લઈ લેશો એટલે થાક ઊતરી જશે, એ ભ્રમ છે. શરીર અને મગજ આ રીતે કામ નથી કરતા. થાક વ્યાજની જેમ ચડતો રહે છે. જ્યારે બેટરી સાવ શૂન્ય થઈ જાય ત્યારે લાંબી રજાઓ પણ કામ નથી આવતી.
જીવનમાં જોખમ માપવાની કોઈ ફૂટપટ્ટી ખરી? આપણે સામાન્ય રીતે કહીએ છીએ: ‘આમાં બહુ રિસ્ક છે’ અથવા ‘આ તો સાવ સલામત છે’. આ ભાષા અધૂરી છે. ગણિતને ચોક્કસ આંકડો જોઈએ.
કોઈ પણ હરોળમાં વચ્ચે ઊભેલી વસ્તુ માણસની આંખને સૌથી વહેલી વહાલી લાગે છે. આ મગજની આળસ છે. જ્યારે આપણી સામે એક લાઈનમાં પાંચ વિકલ્પો મૂકવામાં આવે, ત્યારે મન સહજ રીતે બંને છેડા છોડીને વચ્ચેના વિકલ્પ પર આંગળી મૂકે છે.
તમે ક્યાં ઊભા છો, તેનો આધાર તમે કઈ ખુરશી પર બેઠા છો તેના પર છે. માણસ પોતાની વિચારધારા કે નૈતિકતા પ્રમાણે બોલતો નથી. એ જે હોદ્દા પર બેસે છે, એ હોદ્દો તેની જીભ નક્કી કરે છે.
કોઈ માણસ વિચિત્ર, વાહિયાત કે અણગમતી વાત બોલે ત્યારે તમારો પહેલો વિચાર શો હોય છે? તમે તરત તેને સુધારવા દોડો છો. મનમાં ચુકાદો આપી દો છો કે આ મૂર્ખ છે. અહીં જ આખો ખેલ બગડે છે.
મિનારી એક કોરિયન ભાજી છે. કાદવ, ગંદી જમીન કે અજાણ્યા જળપ્રવાહની વચ્ચે પણ તે ઉગી નીકળે છે. તેની ખાસિયત એ છે કે પહેલા વર્ષે વાવો ત્યારે તે માંડ જીવે છે, પણ બીજા વર્ષે તે જમીન પર પોતાનો કબ્જો જમાવી લે છે.
તમારા મનમાં શું ચાલે છે તે સામેવાળો આપોઆપ જાણી લેશે એવી અપેક્ષા રાખવી એ મૂર્ખામી છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ભ્રમને માઇન્ડ રીડિંગ ઇલ્યુઝન કહે છે. સ્ટેજ પર જાદુગર કે મેન્ટાલિસ્ટ પત્તા ઓળખી બતાવે ત્યારે આપણને મજા પડે છે, કારણ કે એ હાથચાલાકી છે.
માણસ નફો વધારવા કરતાં પોતાનો અફસોસ ઘટાડવા માટે નિર્ણયો લે છે. ભવિષ્યમાં પાછળ ફરીને જોતી વખતે કાળજું ન બળે, બસ એ જ સાયકોલોજી. આ કોઈ ફિલસૂફી નથી, નિર્ણયશાસ્ત્રનો સીધો નિયમ છે. ૧૯૫૧માં અમેરિકન આંકડાશાસ્ત્રી લિયોનાર્ડ સેવેજે આ પદ્ધતિ આપી હતી.
જીવન કોઈ રોમેન્ટિક કવિતા નથી કે જેમાં તમે હંમેશાં શ્રેષ્ઠની આશા રાખીને કૂદી પડો. જ્યારે પરિસ્થિતિ અનિશ્ચિત હોય, ત્યારે મહત્તમ નફો મેળવવા કરતાં મોટામાં મોટું નુકસાન અટકાવવું વધુ બુદ્ધિમાનીનું કામ છે.