મન વાંચવાનો ભ્રમ

તમારા મનમાં શું ચાલે છે તે સામેવાળો આપોઆપ જાણી લેશે એવી અપેક્ષા રાખવી એ મૂર્ખામી છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ભ્રમને માઇન્ડ રીડિંગ ઇલ્યુઝન કહે છે. સ્ટેજ પર જાદુગર કે મેન્ટાલિસ્ટ પત્તા ઓળખી બતાવે ત્યારે આપણને મજા પડે છે, કારણ કે એ હાથચાલાકી છે. પણ વાસ્તવિક જિંદગીમાં આપણે એ જ ખેલ માંડીને બેસી જઈએ છીએ. આપણે બોલતા નથી, પણ માની લઈએ છીએ કે સામી વ્યક્તિ આપણું મન કળી જવી જોઈએ. જ્યારે તે નિષ્ફળ જાય છે ત્યારે ઝઘડા શરૂ થાય છે.

આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નોંધાયું નથી. સંચાર અને મનોવિજ્ઞાનના સાહિત્યમાં આ વિચાર દાયકાઓથી ચર્ચાય છે. માણસ પોતાના મગજને બ્રહ્માંડનું કેન્દ્ર માને છે. તેને લાગે છે કે પોતાના ચહેરાના હાવભાવ કે વણકહેલા સંકેતો આખી દુનિયા માટે ખુલ્લી કિતાબ જેવા છે. હકીકત સાવ જુદી છે. કોઈની પાસે અન્યની ખોપરીની અંદર ઝાંકીને જોવાની દિવ્ય દ્રષ્ટિ નથી.

આ ભ્રમ સંબંધો અને કામકાજ બંનેને ખાઈ જાય છે. ઓફિસમાં બોસ ધારણા બાંધે છે કે કર્મચારી કામ સમજી ગયો હશે. ઘરમાં પત્ની માની લે છે કે પતિ તેના મૂડને સમજી જશે. પરિણામ માત્ર કડવાશ આવે છે. સ્પષ્ટતા કરવાને બદલે લોકો મૌન ધારણ કરે છે અને સામેવાળો અંતર્યામી ન નીકળ્યો તેનો કકળાટ કરે છે. સંવાદ વગર સમજણ અસંભવ છે.

આપણા દેશના ગલી ક્રિકેટથી લઈને રણજી ટ્રોફી સુધી આ દ્રશ્ય સામાન્ય છે. વિકેટો વચ્ચે દોડતી વખતે બે બેટ્સમેન વચ્ચેનો તાલમેલ જુઓ. એક ખેલાડી કવર્સ તરફ હળવો શોટ મારીને બે ડગલાં આગળ વધે છે. તે માને છે કે સામેનો સાથીદાર તેના મનની વાત સમજીને બીજો રન દોડશે જ. સાથીદાર ક્રિઝમાં જ ઊભો રહે છે અને પહેલો ખેલાડી રન આઉટ થઈ જાય છે. પેવેલિયન ભેગા થતાં જ બંને એકબીજા પર તાડૂકે છે: 'તને ખબર ન પડી કે હું દોડવાનો હતો?' ના, ન પડી, કારણ કે તમે મોઢેથી 'યસ' કે 'નો' બોલ્યા જ નહોતા.

મોંમાં જીભ આપી છે તો બોલો. દુનિયામાં કોઈ અંતર્યામી પેદા થયું નથી.