ચિંતાની ચિંતા

ચિંતા થવી એ માણસ હોવાની નિશાની છે. પણ ચિંતા થઈ રહી છે એ વાતથી ગભરાઈ જવું એ રોગ છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને મેટા-એન્ઝાઈટી કહે છે. સીધો અર્થ: ચિંતાની ઉપર બેસીને થતી બીજી ચિંતા. પહેલી ચિંતા કુદરતી હોય છે. શરીર જોખમ જોઈને સાવચેત થાય છે, ધબકારા વધે છે. પણ માણસ ત્યાં અટકતો નથી. એ અરીસામાં જોઈને વિચારે છે કે મને આટલો બધો ડર કેમ લાગે છે? મારાથી સહન થશે કે નહીં? આ બીજા સ્તરનો વિચાર અસલ ચિંતા કરતાં દસ ગણો ઘાતક સાબિત થાય છે.

આ શબ્દ કયા વર્ષે કયા ક્લિનિકલ સાયકોલોજિસ્ટે પહેલી વાર છાપ્યો તેની ચોક્કસ તવારીખ મળતી નથી. પણ વિચાર આધુનિક માનસશાસ્ત્રનો સૌથી મોટો ખુલાસો છે. આપણે માત્ર દુઃખી નથી થતા, આપણા દુઃખી થવા પર શરમ અનુભવીએ છીએ. ચિંતાને એક મુશ્કેલી માનવાને બદલે આપણે એને ચરિત્રની ખામી માની લઈએ છીએ. પરિણામે મગજ એક એવા વમળમાં ફસાય છે જેનું પોતાનું જ ઈંધણ બળીને અગ્નિ મોટો કરે છે.

આ છટકું બહુ શાંતિથી કામ કરે છે. અસલ સમસ્યા નાની હોય છે, પણ એની આસપાસ ઊભો થયેલો ભય પહાડ જેવો બની જાય છે. સુરતના કાપડ બજાર કે મહિધરપુરાના હીરા બજારમાં આ રોજ બને છે. માર્કેટમાં મંદીની હવા ચાલે કે પેમેન્ટ અટકવાની અફવા ઊડે ત્યારે વેપારીને સ્વાભાવિક ચિંતા થાય. ધંધામાં આ સામાન્ય છે. પણ જ્યારે પરેશભાઈ ગાદી પર બેસીને વિચારવા માંડે કે મારી ઊંઘ ઊડી ગઈ છે, મારું બ્લડપ્રેશર વધી જશે, હું હિંમત હારી રહ્યો છું અને આ બધું જોઈને મારા છોકરાઓ શું વિચારશે—ત્યારે અસલ ધંધાકીય જોખમ ગૌણ બની જાય છે. હવે એમને માર્કેટનો નહીં, પોતાના જ ધબકારાનો ડર લાગે છે.

નબળાઈ અનુભવવી એ ગુનો નથી, એ માત્ર એક શારીરિક પ્રતિભાવ છે. પણ જ્યારે તમે નબળા પડવાના ડરથી ડરવા માંડો છો ત્યારે લડાઈ શરૂ થયા પહેલાં જ હારી જાઓ છો. આગ ઓલવવા માટે પાણી જોઈએ, પણ આ કિસ્સામાં માણસ ગભરાટમાં ને ગભરાટમાં પોતાના જ મગજ પર પેટ્રોલ છાંટી દે છે.

દર્દ સહન થઈ જાય છે, દર્દ કેમ થયું એનો વસવસો માણસને ખતમ કરી નાખે છે.