મેટાસ્ટ્રેટેજિક બ્રેઇનસ્ટોર્મિંગ

જ્યારે પણ કોઈ મોટી આફત આવે ત્યારે સામાન્ય માણસ સીધો હથિયાર લઈને મેદાનમાં કૂદી પડે છે. આ આપણી જૂની આદત છે: સમસ્યા દેખાઈ નથી કે તરત ઉકેલની પટ્ટી ચોંટાડી દીધી. મેટાસ્ટ્રેટેજિક બ્રેઇનસ્ટોર્મિંગ કહે છે કે ઊભા રહો. સીધા રસ્તા શોધવાને બદલે પહેલાં એ નક્કી કરો કે રસ્તો શોધવાની સાચી રીત કઈ છે. આ કોઈ સામાન્ય મગજમારી નથી, પણ વ્યૂહરચના ઘડવા માટેની અગાઉની વ્યુહરચના છે.

આ વિચાર રેશનાલિટી અને તાર્કિક વિચારસરણીના ક્ષેત્રમાંથી આવ્યો છે. રે આર્નોલ્ડ નામના લેખકે ૨૦૨૪માં લેસરોંગ મંચ પર આ પદ્ધતિ વ્યવસ્થિત રીતે મૂકી. જ્યારે સમસ્યા ગૂંચવણભરી હોય અને ક્યાંથી શરૂઆત કરવી તે પણ સમજાતું ન હોય, ત્યારે સીધાં પગલાં ભરવાં એ સમય અને સંસાધનનો વ્યય છે. સાચો અભિગમ એ છે કે તમે સમસ્યાને ઉકેલવાનાં ઊંચા સ્તરનાં માળખાં અને સાધનો વિશે વિચારો.

આપણે બધા રોજિંદા જીવનમાં તાત્કાલિક ઉકેલોની જાળમાં ફસાઈ જઈએ છીએ. મકાનમાં તિરાડ પડે તો લોકો ચૂનો લગાવી દે છે, પાયો કેમ નબળો પડ્યો તે જોતા નથી. મેટાસ્ટ્રેટેજિક વિચાર તમને સીધાં પગલાં લેતાં રોકે છે અને પૂછવા મજબૂર કરે છે કે આ બાબતને સમજવા માટે આપણે કયા કયા સિદ્ધાંતો કે સાધનો વાપરી શકીએ? જ્યાં સુધી જોવાનો ચશ્મો સાચો નહીં હોય, ત્યાં સુધી દરેક ઉકેલ ખોટો જ સાબિત થશે.

આપણા મુંબઈ કે અમદાવાદ જેવા શહેરોનો ટ્રાફિક જુઓ. મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન દર બે વર્ષે એક નવો ફ્લાયઓવર બનાવી દે છે અથવા રસ્તો પહોળો કરી નાખે છે. આ સામાન્ય બ્રેઇનસ્ટોર્મિંગ છે: ટ્રાફિક છે, તો રસ્તો મોટો કરો. પણ પાંચ વર્ષમાં એ ફ્લાયઓવર પર પણ ગાડીઓની લાઈનો લાગે છે. કોઈ મેટાસ્ટ્રેટેજિક સ્તરે વિચારતું જ નથી કે લોકો અંગત વાહનો કેમ વાપરે છે? શહેરી વિકાસની એવી કઈ નીતિઓ છે જે લોકોને ઑફિસની નજીક રહેવા પ્રેરી શકે? પુલ બાંધવો એ હાથવગો ઉકેલ છે, પણ મૂળ રોગને સમજવાનું માળખું ઘડવું એ ખરી વ્યૂહરચના છે.

ખાડો પૂરવાની ઉતાવળ કરવા કરતાં, જમીન શા માટે ધસી રહી છે તે સમજવાનો નકશો બનાવવો વધુ શાણપણ છે.