માઇક્રોમોર્ટ

જીવનમાં જોખમ માપવાની કોઈ ફૂટપટ્ટી ખરી? આપણે સામાન્ય રીતે કહીએ છીએ: ‘આમાં બહુ રિસ્ક છે’ અથવા ‘આ તો સાવ સલામત છે’. આ ભાષા અધૂરી છે. ગણિતને ચોક્કસ આંકડો જોઈએ. સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના ડિસિઝન એનાલિસિસ નિષ્ણાત રોનાલ્ડ હોવર્ડે ૧૯૮૦માં એક એકમ બનાવ્યો: માઇક્રોમોર્ટ. એક માઇક્રોમોર્ટ એટલે મરવાની દસ લાખમાંથી એક શક્યતા. સીધો હિસાબ. તમે સવારે પથારીમાંથી ઊભા થાઓ ત્યારથી મૃત્યુનું એક અદૃશ્ય પાસું તમારી સાથે ફેંકાતું રહે છે.

આ વિચાર ચમત્કારિક રીતે મગજ ખોલી નાખે છે. સ્કૂબા ડાઇવિંગમાં કેટલા માઇક્રોમોર્ટનું જોખમ? લગભગ પાંચ. સામાન્ય એનેસ્થેસિયા હેઠળ સર્જરી કરાવો તો દસ માઇક્રોમોર્ટ. મોટરસાઇકલ પર સો કિલોમીટર ચલાવો તો અંદાજે દસ માઇક્રોમોર્ટ ખરીદાઈ ગયા. આપણે જે ભયને મનમાં મોટો માનીએ છીએ તે આંકડા સામે વામણો સાબિત થાય છે, અને જેને રોજિંદી ટેવ માનીએ છીએ તે અંદરખાને ઘાતક હોય છે. જોખમ લાગણીનો વિષય નથી, સંભાવનાનો વિષય છે.

આપણે ત્યાં ધાર્મિક મેળાઓ કે ઉત્સવોમાં આ ગણિત કોઈ વિચારતું નથી. મહાશિવરાત્રિનો મેળો હોય કે અંબાજીની ભાદરવી પૂનમનો પગપાળા પ્રવાસ. લાખો માણસો એક સાંકડા ઘાટ કે પહાડી રસ્તા પર ભેગા થાય ત્યારે ભક્તિ પરાકાષ્ઠાએ હોય છે, પણ ત્યાં માઇક્રોમોર્ટનો આંકડો અચાનક ઊંચકાઈ જાય છે. ભીડમાં ધક્કામુક્કી, નાસભાગ કે કાળઝાળ ગરમીને કારણે અચાનક સામાન્ય દિવસ કરતાં જોખમ સો ગણું વધી જાય છે. ટ્રસ્ટના આયોજકો સીસીટીવી કે પ્રસાદના પાઉચ ગણવામાં વ્યસ્ત રહે છે, પણ ગીચતાના જોખમનું વાસ્તવિક ગણિત કોઈ ગણતું નથી.

જ્યારે તમે દરેક નિર્ણયને માઇક્રોમોર્ટના ચશ્માથી જુઓ છો, ત્યારે ખોટો ડર ઊડી જાય છે અને સાચી સાવધાની જાગે છે. વિમાનમાં બેસવાનો ડર લાગે છે, પણ એરપોર્ટ સુધી જવા માટે જે ટેક્સી ભાડે કરી છે તેમાં મરવાની સંભાવના વિમાન કરતાં ઘણી વધારે હોય છે. માણસની તકલીફ એ છે કે તે નાટકીય મોતના વિચારથી ધ્રૂજે છે, પણ ધીમા અને અદૃશ્ય જોખમને ગળે લગાવીને ફરે છે.

મોત નસીબથી નથી આવતું, તે સંભાવનાના હિસાબે આવે છે; તમે કયું જોખમ પસંદ કરો છો તે જ તમારી કિંમત નક્કી કરે છે.