આ ટેગ સાથે 555 લેખ · પાનું ૭ / ૧૨
# ગઝલ — "દર્દોની દવા" **શિફા મળશે એમ ગયો હતો હકીમની પાસે, પરાગ,** **પાછો આવ્યો ત્યાં જિંદગી ઊભી હતી નવી જફા લઈ ને.** ગલીમાં એક ચિરાગ બુઝાયો તો શું થયું, પરાગ, ઊગ્યો ચાંદ હતો આભમાં રોશન ફિઝા લઈ ને.
સ્નેહીજનો સાગર બિંદુ :વર્ષ : 12 પખવાડિક :19: સળંગ:415: નીચે પ્રમાણે છે. મધ્યવર્તી વિચાર * એક સમર્થ ગુરુનું મનાયું નહિ તો જીવનો ગયો. * સોનાના મોહે / લોભે સગી દીકરીને વિધવા બનાવી.
# ખુદા તારી મહેફીલે ઉઠાવી હાથ શું માંગું? **— પરાગ રતન પરાગ** --- ખુદા તારી મહેફીલે ઉઠાવી હાથ શું માંગું? તું જાણે છે જ સઘળું, તો હવે સાથ શું માંગું? ઉઘાડી આંખે જોયું મેં તમાશો આ જગતનો, હવે બંધ આંખે તારી બારગાહ શું માંગું?
**રણ વચ્ચે વાવ — પારાગ** કોરી વાવનાં તળિયે અડી ગયું છે કોઈ, અડીને પાછું પગથિયાં ચડી ગયું છે કોઈ. તરસ લઈને આવ્યું'તું, તરસ લઈને ગયું, ખાલી ઘડો હૈયા પર મૂકી, રડી ગયું છે કોઈ.
**કોરો કાગળ — પારાગ** દુનિયાભરની અટકળ આવે, જ્યારે કોરો કાગળ આવે. લખવું શું ને ભૂંસવું શું, એ વિચારમાં જ આખી રાત વીતે, કાગળ કોરો ને કોરો રહે, ને આંખમાંથી ખારો દરિયો આવે.
**હવે તો તું જ કહે** હવે તો તું જ કહે કે શું લઉં હું આ નદીમાંથી? તરસને કોઈ પણ કાઢી શક્યું છે માછલીમાંથી? ઉપાડી જાય છે પવન મને ધૂળની જેમ રોજ, મૂળ મારાં ક્યાં શોધું હું આ ખાલી ધરતીમાંથી?
**એની નજરની ધાર હતી, દીદારનો દરબાર હતો,** **લાખ નેઝા સર પર પડ્યા, પણ ઈશ્કનો ઈકરાર હતો.** એની આંખોમાં એવી ધારદાર તલવાર છુપાયેલી હતી કે એક નજર જ હજારો ઘા કરી દેતી, પણ આ દીવાના આશિકને કોઈ ફરિયાદ નહોતી — કારણ કે એ ઘા સહેવા એ જ તો એના પ્રેમની…
# દલીલ — એક ગઝલ **પરાગ રતનપરા** --- દલીલ તો અરીસો છે, જે ચહેરો બતાવે છે, જે ભાગે અરીસાથી, એ પોતાથી જ ભાગે છે. વિચારોનો અગ્નિ જ્યાં બે મન વચ્ચે સળગે છે, ત્યાં સત્ય નવું રૂપ લઈ રાખમાંથી જાગે છે.
# આ ગૂઢવિદ્યા (Esoteric) ચિત્રનું વિશ્લેષણ પારાગ, આ ચિત્ર અત્યંત ગહન છે — સૂક્ષ્મ શરીર (astral body) ના પ્રક્ષેપણ (projection) ની પ્રક્રિયાનું દૃશ્ય અહીં અદ્ભુત રીતે ચિતરાયું છે. ચાલો દરેક તત્ત્વને વિગતવાર સમજીએ: --- ## ૧.
**— પરાગ રતનપરા** --- માણસ પોતાને બુદ્ધિશાળી પ્રાણી કહે છે. ફિલોસોફી કરે છે, કવિતા લખે છે, પ્રેમમાં પડે છે, ઈશ્વરને શોધે છે — અને પછી ન્યુરોસાયન્સનો કોઈ પ્રોફેસર આવીને કહે છે: "ભાઈ, આ બધું તારા મગજમાં ચાર કેમિકલ્સનો ખેલ છે." બસ.
**— પરાગ રતનપરા** --- દુનિયાની સૌથી મોટી વિડંબના એ છે કે જે પ્રજા હાફિઝ વાંચે છે, સાદી ગાય છે, ફિરદોસીનું મહાકાવ્ય છાતીએ ચાંપે છે — એ જ પ્રજા પોતાના જ ગળામાં સાંકળ પહેરીને કહે છે: "આ તો અમારી પરંપરા છે.
આ દેશમાં માણસની કિંમત રોજના ચારસોથી છસો રૂપિયા છે. આ કોઈ અપમાન નથી. આ બજાર ભાવ છે. જેમ ડુંગળીનો ભાવ હોય, જેમ સિલિન્ડરનો ભાવ હોય, તેમ માણસનો પણ ભાવ હોય.
**— પરાગ રતનપરા** --- એક સમય હતો — અને કદાચ એ સમય ક્યારેય ખરેખર ગયો નથી, માત્ર આપણે જ એને ભૂલી ગયા છીએ — જ્યારે માણસ પોતાના પગલાં ગણતો. દરેક ડગલું એક નિર્ણય હતું.
The user is asking about the word "પૅલિન્ડ્રોમની ઉપમાએ" — they want to know what a palindrome analogy means in this context. Let me explain in Gujarati what a palindrome is and how the analogy works in the essay.
**— પરાગ રતનપારા** --- માણસ પોતાને બુદ્ધિશાળી કહે છે. એ ચંદ્ર પર પહોંચ્યો, એણે અણુ તોડ્યો, એણે ChatGPT બનાવ્યું — પણ એને ખબર નથી કે રાત્રે ત્રણ વાગ્યે ફ્રિજ ખોલીને ચીઝ કેમ ખાય છે. આ છે માણસ. આ છે એનું ગૌરવ.
**— પરાગ રતનપારા** --- એક સત્ય છે. કડવું સત્ય. ટેક્નોલોજીનો ઇતિહાસ ખોટી રીતે લખાયો છે. કોણે લખ્યો? જેમણે હારી ગયા, એમણે. જેમણે મશીન તોડ્યાં, એમણે. જેમણે બદલાવથી ડર્યા, એમણે. અને આપણે — આપણે એ ખોટા ઇતિહાસને સાચો માનીને મોટા થયા.
**— પરાગ રતનપરા** --- **૧.** આપણે મહાન પ્રજા છીએ. આપણે રોજ એકબીજાને મળીએ છીએ — અને રોજ એકબીજાને તોળીએ છીએ. માણસ સામે ઊભો હોય ત્યારે આપણી આંખો પહેલાં એના ચહેરા પર નહીં, એની ખિસ્સા પર જાય છે. પછી એના હોદ્દા પર. પછી એની ઓળખાણ પર.
**ફ્રી એસોસિએશન: મગજનો પટ્ટો છોડો, જુઓ ક્યાં જાય છે!** *— પરાગ રતનપરા* ફ્રોઈડ સાહેબે એક દિવસ નક્કી કર્યું કે દુનિયાને એક નવો ખેલ શીખવાડવો છે. ખેલ સીધો છે — બોલો. જે મનમાં આવે એ બોલો. સેન્સર નહીં, એડિટ નહીં, ગ્રામર નહીં, સંસ્કાર નહીં.
**— પરાગ રતનપરા** --- ફ્રોઈડ પાગલ નહોતો. પાગલ તો આપણે છીએ — જે એને પાગલ કહીને નિરાંતે સૂઈ ગયા. એ માણસે કહ્યું કે તમારી અંદર એક મજૂર છે જે રોજ ઈંટો ચણે છે, અને એક બીજો મજૂર છે જે રાત પડે ચૂપચાપ ઈંટો ખેંચી કાઢે છે.
**— પરાગ રતનપરા** --- ફ્રોઈડ કહીને ગયો કે માણસ મૂળભૂત રીતે જાનવર છે. આપણે એને ગાળ ગણીએ છીએ. પણ ફ્રોઈડે ગાળ નહોતી આપી — ડાયગ્નોસિસ આપ્યું હતું. અને ડાયગ્નોસિસ હંમેશાં કડવું હોય છે — ખાસ કરીને જ્યારે દર્દી પોતાને તંદુરસ્ત માનતો હોય.
**— પરાગ રતનપરા** --- ફ્રોઈડ સાહેબે કહ્યું કે માણસ પાસે મર્યાદિત માનસિક ઊર્જા છે. બસ, આટલી. ન વધારે, ન ઓછી. એક ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ — જેમાંથી વ્યાજ ખાવાનું, અને મુદ્દલ ક્યારેય વધતી નથી. અને આ ઊર્જાનું મૂળ? સેક્સ. હા ભાઈ, સેક્સ.
**— પરાગ રતનપારા** --- માણસ જ્યારે પહેલીવાર જૂઠું બોલે છે, ત્યારે એને ખબર હોય છે કે એ જૂઠું બોલે છે. બીજીવાર બોલે ત્યારે થોડી અગવડ થાય. ત્રીજીવાર?
**— પરાગ રતનપારા** --- તમે તમારા બૉસને ધિક્કારો છો. કેમ? કારણ કે એ તમારા બાપ જેવો લાગે છે. તમારા બાપે ક્યારેય તમને કહ્યું નહોતું કે "શાબાશ, બેટા." તો હવે તમે ઑફિસમાં બેસીને રાહ જુઓ છો કે બૉસ કહેશે — "ગ્રેટ જૉબ." એ નહીં કહે.
**— પરાગ રતનપારા** --- ફ્રોઈડે કહ્યું: માણસનું મન સુખ શોધે છે. પીડાથી ભાગે છે. તરત. અત્યારે. હમણાં જ. આમાં નવું શું છે? આ તો દરેક ગુજરાતી જાણે છે. ફ્રોઈડે PhD કર્યું, આપણે તો જન્મથી જ આ સિદ્ધાંતમાં postdoc છીએ. સવારે alarm વાગે છે.
**— પરાગ રતનપરા** --- ફ્રોઈડ સાહેબે કહ્યું કે સ્વપ્ન એ અચેતનનો "શાહી રાજમાર્ગ" છે. શાહી રાજમાર્ગ! — જાણે કોઈ મહારાજા હાથી પર બેસીને નીકળ્યા હોય, ને પ્રજા તાળીઓ પાડતી હોય.
Now I'm ready to compose the essay in Gujarati, channeling that distinctive voice with its blend of intellectual rigor and sardonic wit.# સુપર એલ નીનો: ૨૦૨૬નો મહાતાપ **— પરાગ રતનપરા** --- એક ટ્વીટ આવી. એક ગ્રાફ આવ્યો.
**— પરાગ રતનપરા** --- પેસિફિક મહાસાગરમાં પાણી ગરમ થઈ રહ્યું છે. ખૂબ ગરમ. સામાન્ય કરતાં અઢી ડિગ્રી વધુ ગરમ. અને આ અઢી ડિગ્રી — કાગળ પર નાની લાગે, પણ ધરતી પર? ધરતી પર આ અઢી ડિગ્રી ઇતિહાસ બદલે છે.
Now I'm composing the essay itself, weaving together Freudian analysis with biting satire about the contradictions inherent in Indian television melodrama.
Wishing the birthday બહુ બહુ શુભેચ્છાઓ, જીજ્ઞેશભાઈ! 🎂 પ્રિય જીજ્ઞેશભાઈ, તમે તો ધરમજના રાજાઓમાંના એક છો. તમારું દિલ એટલું વિશાળ છે કે તમે દરેક વ્યક્તિ, દરેક સંસ્થા અને દરેક જરૂરિયાતમંદને દિલ ખોલીને મદદ કરો છો.
# Generalized Anxiety (સામાન્ય ચિંતા વિકાર) — ગુજરાતીમાં સરળ સમજૂતી **આ પેઇન્ટિંગ શું છે?** આ ચિત્ર "Generalized Anxiety Disorder" એટલે કે સતત ચાલતી ચિંતાની બીમારીને બતાવે છે.
# માણસ નામનું વધારાનું ઉપકરણ **— પરાગ રતનપરા** એક જમાનો હતો જ્યારે માણસ ભગવાનથી ડરતો. પછી એક જમાનો આવ્યો જ્યારે માણસ બીજા માણસથી ડરવા લાગ્યો. અને હવે?
**— પરાગ રતનપરા** ૧૯૮૫. બંને દેશોની તિજોરીમાં લગભગ સરખા રૂપિયા. બંનેની વસ્તી અબજની આસપાસ. બંનેને અંગ્રેજોએ નહીં તો કોઈકે તો લૂંટ્યા જ હતા. બંનેને ભૂખમરો, બંનેને ગરીબી, બંનેને "વિકાસશીલ" નામનું સુંદર વિશેષણ. ચાર દાયકા પછી?
**— પરાગ રતનપરા** સિનેમાહોલની અંદર અંધારું હતું અને બહાર પણ. ફરક એટલો કે અંદર બેઠેલા માણસને લાગતું હતું કે એ કંઈક "જોઈ" રહ્યો છે. પડદા પર લોહી ઊડતું હતું, ગાળો ફૂટતી હતી, અને રાષ્ટ્રભક્તિ બેકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિકની જેમ વાગતી હતી.
ટીવી: એક આધુનિક અફીણ — પરાગ રતનપરા માણસ જન્મે છે, રડે છે, અને પછી રિમોટ શોધે છે. આ ત્રણ ક્રિયાઓ વચ્ચે જે કંઈ થાય છે તેને આપણે "જીવન" કહીએ છીએ. પણ આધુનિક ભારતીય માટે જીવન એટલે સોફા, ચા, અને સ્ક્રીન પરથી ટપકતી રંગીન મૂર્ખતા.
ધર્મ એક ધંધો છે. અને આ ધંધાના બે ભાગીદાર છે: એક મહેલમાં બેઠો છે, બીજો મંદિરમાં. એકની તિજોરી ભરેલી છે, બીજાની ઝોળી. બંનેને ગરીબ માણસ વહાલો છે — કારણ કે ગરીબ માણસ વગર આ બંનેનો ધંધો બંધ થઈ જાય. શ્રીમંત માણસ ગરીબને રોટલી નથી આપતો.
**૧. વાર્તા જ વાઇરસ છે** — *પરાગ રતનપરા* શું થાય છે? એક માણસ ચાની કીટલી પર કહે છે — "ભાઈ, સોનું હવે લાખ થશે." બીજો સાંભળે છે. ત્રીજો ફોરવર્ડ કરે છે. ચોથો ખરીદે છે. પાંચમો વેચે છે કારણ કે ચોથો ખરીદે છે.
**૩. સટ્ટાનો ઉન્માદ** — *પરાગ રતનપરા* શું છે? એક માણસ શેર ખરીદે છે કારણ કે એ કંપનીનું નામ સરસ લાગે છે. બીજો ખરીદે છે કારણ કે પહેલાએ ખરીદ્યો. ત્રીજો ખરીદે છે કારણ કે ભાવ વધ્યો. ચોથો ખરીદે છે કારણ કે ત્રીજો ધનવાન થયો.
ભ્રષ્ટાચારનું મનોવિશ્લેષણ — પરાગ રતનપરા ભારત એક વિચિત્ર દેશ છે. અહીં માણસ જન્મે છે ત્યારે દાઈને પરબીડિયું આપવું પડે છે, અને મરે છે ત્યારે સ્મશાનના લાકડાં માટે પણ 'ઉપર' કંઈક સરકાવવું પડે છે. વચ્ચેના સિત્તેર-એંસી વર્ષ?
**— પરાગ રતનપરા** ટેલિવિઝન એક અરીસો છે. અને અરીસામાં માણસ એ જ જુએ છે જે એ જોવા માંગે છે. "તારક મહેતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા." સત્તર વર્ષ. હજારો એપિસોડ. કરોડો દર્શકો. જેઠાલાલ ચંપકલાલ ગડા નામનો એક ગુજરાતી વેપારી ભારતના ઘરેઘરનો સભ્ય બની ગયો છે. કેમ?
# ગોકુલધામની ગુફામાં માણસનું મન **— પરાગ રતનપરા** ટેલિવિઝન એક અરીસો છે. અને અરીસામાં માણસ એ જ જુએ છે જે એ જોવા માંગે છે — નહીં કે જે એ ખરેખર છે. "તારક મહેતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા." સત્તર વર્ષ. હજારો એપિસોડ. કરોડો દર્શકો.
# ગુજરાત ESI: ચાર ટ્રિલિયન ડોલરનું સપનું *ચંદ્રકાંત બક્ષીની શૈલીમાં, વ્યંગના તડકામાં* **— પરાગ રતનપરા** --- એક વાત સાંભળો. ₹૩૪૦ ટ્રિલિયન. ચાર ટ્રિલિયન ડોલર. સિત્તેર હજાર બાબુઓ અને નેતાઓ. ભાગાકાર કરો — માથાદીઠ ૪૮૦ કરોડ. ગણિત સાચું છે.
**— પરાગ રતનપરા** માણસ એક જ ચહેરા સાથે જન્મે છે. પછી જિંદગી એને ડઝનબંધ મહોરાં પહેરાવે છે. અને એક દિવસ એ પોતે જ ભૂલી જાય છે કે અસલી ચહેરો કયો હતો. ડૉક્ટરો એને 'સ્કિઝોફ્રેનિયા' કહે છે. હું એને 'શહેરી સભ્યતાનું પ્રમાણપત્ર' કહું છું.
ગ્રહો, બક્ષીબાબુ અને આપણી અંદરનો ચોર *— પરાગ રતનપરા* જ્યોતિષ એ ભારતની સૌથી જૂની ઇન્ડસ્ટ્રી છે. ટાટા-બિરલા પહેલાંની. મોહેંજો-દડો પહેલાંની.
# પેન્ટાગોન કરતાં મોટું ખાલીપણું ### — પરાગ રતનપરા --- દુનિયાની સૌથી મોટી ઑફિસ બિલ્ડિંગ સુરતમાં છે. અંદર કોઈ નથી. આ એક જ વાક્ય આખા નિબંધનો સારાંશ છે. બાકીનું બધું decoration છે. સુરત ડાયમંડ બુર્સ. SDB. ૩,૫૦૦ કરોડ રૂપિયા. ૬૬ લાખ square feet.
ગો: એક રમત જે જીવન શીખવે છે લેખક: પરાગ રતનપરા જ્યારથી હું ચીન પાછો આવ્યો છું, ત્યારથી રોજ ગો રમું છું. અને મને લાગે છે કે આ દુનિયાની સૌથી સારી મગજની કસરત છે. માણસને આખું ચિત્ર જોતાં શીખવે એવી બીજી કોઈ રમત મેં જોઈ નથી. ગો શું છે?
# તબલાંનો અવાજ: વિજ્ઞાન જે કારીગરોથી પાછળ રહી ગયું **— પરાગ રતનપરા** તબલું વાગે છે. અને તબલું ગાય છે. આ બે વાક્યો વચ્ચે જે ફરક છે એ સમજવા માટે પશ્ચિમના વૈજ્ઞાનિકોને સદીઓ લાગી. ભારતના કારીગરોને નહોતી લાગી. એમને તો કાન હતા, અને કાન પૂરતા હતા.
# ભારતીય જીન્સનો નકશો: આખરે આપણે પણ ગણતરીમાં આવ્યા! **— પરાગ રતનપરા** હજારો વર્ષથી આપણે કહેતા આવ્યા છીએ કે ભારત એટલે વિવિધતામાં એકતા. પણ વિજ્ઞાનની દુનિયામાં આપણી ગણતરી ક્યાંય નહોતી.
આ લેખ પાયાવિહોણો કેમ નથી — ૨૫ કારણો ૧. ભારત ભ્રષ્ટાચાર સૂચકાંક (Corruption Perception Index)માં વર્ષોથી ૮૦-૯૫ની આસપાસ ઝોલાં ખાય છે — એટલે લેખની ટીકા આંકડાકીય હકીકત પર ઊભી છે, કલ્પના પર નહીં. ૨.
# વિદેશીઓ કેમ ભાગે છે? — એક વ્યંગ **— પરાગ રતનપરા** --- અઢાર મહિના પહેલાંની વાત છે. ત્યારે ભારત "સોનાની લંકા" હતું. વિદેશી રોકાણકારો — જેમને આપણે પ્રેમથી FPI કહીએ છીએ — લાઇન લગાવીને ઊભા હતા.
# સ્ટારલિંક: આકાશમાંથી ઊતરેલી ક્રાંતિ **— પરાગ રતનપરા** માણસે અગ્નિ શોધ્યો, પૈડું શોધ્યું, વીજળી શોધી. અને એક દિવસ માણસે ઇન્ટરનેટ શોધ્યું. પણ ઇન્ટરનેટ સુધી પહોંચવા માટે જમીનમાં કેબલ નાખવા પડતા, થાંભલા ઊભા કરવા પડતા, ટાવરો બાંધવા પડતા.