ઈડ, ઈગો અને સુપર-ઈગો : ત્રણ સાસુઓનો ત્રિકોણ

Now I'm composing the essay itself, weaving together Freudian analysis with biting satire about the contradictions inherent in Indian television melodrama.# ભારતીય ટીવી સિરિયલો : ફ્રોઈડના પલંગ પરથી એક મનોવિશ્લેષણ

**— પરાગ રતનપરા**

---

મને કોઈ પૂછે કે ભારતીય ટેલિવિઝન સિરિયલોમાં સૌથી મોટું રહસ્ય શું છે, તો હું કહીશ — એ નથી કે સાસુ વહુને ઝેર કેમ આપે છે, એ નથી કે મરેલો પતિ પ્લાસ્ટિક સર્જરી કરાવીને કેમ પાછો આવે છે — સૌથી મોટું રહસ્ય એ છે કે આ બધું જોનારા કરોડો લોકો હજુ માનસિક રીતે 'સ્વસ્થ' ગણાય છે. ફ્રોઈડ જીવતો હોત તો એણે ભારતનાં દર્શકોને નહીં, પણ ભારતનાં દર્શકોને 'સ્વસ્થ' કહેનારા મનોચિકિત્સકોને પોતાના પલંગ પર સુવડાવ્યા હોત.

સિગ્મન્ડ ફ્રોઈડે કહ્યું હતું કે માણસનું અચેતન મન એક અંધારો ભોંયરો છે, જ્યાં દબાયેલી ઇચ્છાઓ, ભય અને વાસનાઓ ભરાયેલાં પડ્યાં છે. પણ ફ્રોઈડે ભારતીય ટીવી સિરિયલો જોઈ નહોતી. જો જોઈ હોત, તો એણે પોતાનો આખો સિદ્ધાંત ફરીથી લખવો પડ્યો હોત. એણે કહ્યું હોત — "અચેતન મન ભોંયરો નથી, એ તો સ્ટાર પ્લસનો પ્રાઇમ ટાઇમ છે — જ્યાં તર્કનો પ્રવેશ વર્જિત છે, અને દરેક ઇચ્છા ચાર ઍંગલથી શૂટ થાય છે."

## ઈડ, ઈગો અને સુપર-ઈગો : ત્રણ સાસુઓનો ત્રિકોણ

ફ્રોઈડે માનવ મનને ત્રણ ભાગમાં વહેંચ્યું — ઈડ, ઈગો અને સુપર-ઈગો. ભારતીય સિરિયલોએ આ ત્રણેયને એક જ ઘરમાં સાસુ, વહુ અને નણંદ તરીકે બેસાડી દીધાં છે.

ઈડ — એટલે સાસુ. શુદ્ધ, અનફિલ્ટર્ડ, કાચી ઇચ્છા. "મારો દીકરો ફક્ત મારો છે" — આ ઈડિપસ કૉમ્પ્લેક્સ નથી, આ તો ઈડિપસ કૉમ્પ્લેક્સનું ઉલટું — 'ઊંધો ઈડિપસ' છે, જ્યાં માતા પુત્ર પર એવો અધિકાર ભોગવે છે કે ફ્રોઈડ પણ નોંધ લખતાં લખતાં પેન મૂકી દે. સાસુને ના તર્કની જરૂર છે, ના સમાજની. એ 'pleasure principle' પર જીવે છે — "મને જે ગમે એ થવું જોઈએ, અને જે ના ગમે એમાં ઝેર નાખો."

વહુ — એટલે સુપર-ઈગો. આદર્શ, પવિત્ર, સતીસાવિત્રીનો અવતાર. એ કદી ખોટું નથી કરતી, કદી ગુસ્સો નથી કરતી, અને એ એટલી સારી છે કે જો ફ્રોઈડ એને મળ્યો હોત તો એણે કહ્યું હોત — "આ સ્ત્રી માનવી નથી, આ repression નો ચાલતો-ફરતો સ્મારક છે." ૧૮૦૦ એપિસોડમાં એક વાર પણ એ ચીસ નથી પાડતી, રડે છે — પણ ગ્લિસરીનથી, ગુસ્સે થાય છે — પણ સંસ્કારની મર્યાદામાં. આ સુપર-ઈગો નથી, આ તો psychological torture ને 'સંસ્કાર' કહીને ગળે ઉતારવાની ભારતીય કળા છે.

અને ઈગો? ઈગો એટલે પેલો બિચારો પતિ, જે સાસુ અને વહુ વચ્ચે ઊભો રહીને ક્યારેક ડાબે જુએ, ક્યારેક જમણે, અને મોટા ભાગે ઑફિસ ભાગી જાય. ઈગો reality principle પર કામ કરે — પણ ભારતીય સિરિયલમાં reality ક્યાં છે, ભાઈ? આ માણસ ટાઈ બાંધીને ઑફિસ જાય છે, પણ ક્યારેય ઑફિસમાં દેખાતો નથી. એનો ફોન ફક્ત ત્યારે જ વાગે છે જ્યારે ઘરમાં ડ્રામા ઓછો પડતો હોય. ફ્રોઈડ કહેત — "This is not ego. This is existential vacuum in a Raymonds suit."

## ડ્રીમ ઍનાલિસિસ : ૨,૦૦૦ એપિસોડનું સ્વપ્ન

ફ્રોઈડનો સૌથી પ્રસિદ્ધ સિદ્ધાંત છે — dream analysis. એણે કહ્યું કે સ્વપ્નો એ અચેતન ઇચ્છાઓની પૂર્તિ છે. હવે, ભારતીય ટીવી સિરિયલ શું છે? એ ૨,૦૦૦ એપિસોડ સુધી ચાલતું એક સામૂહિક સ્વપ્ન છે — જ્યાં સમય, તર્ક, ભૌતિકશાસ્ત્ર, જીવવિજ્ઞાન — બધું જ સસ્પેન્ડ થઈ જાય છે.

એક પાત્ર મરે છે — પણ ખરેખર મરતું નથી. છ મહિના પછી પ્લાસ્ટિક સર્જરી કરાવીને બીજા ચહેરા સાથે આવે છે. ફ્રોઈડ આને 'return of the repressed' કહેત — જે દબાવો, એ પાછું આવે. પણ ભારતીય સિરિયલમાં repressed ફક્ત પાછું નથી આવતું — એ નવો ચહેરો, નવું નામ, અને ક્યારેક નવી ઊંચાઈ લઈને આવે છે. મૃત્યુ પણ ભારતીય ટીવીમાં temporary છે — જાણે મોત નહીં, મેટરનિટી લીવ હોય.

સ્ત્રી પાત્રો ચોવીસ કલાક ફુલ મેકઅપમાં હોય છે — સૂતી વખતે, રડતી વખતે, હૉસ્પિટલમાં. ફ્રોઈડ આને 'narcissistic libido' કહેત — પણ આ narcissism નથી, આ તો સ્પોન્સરશિપ છે. લક્મે ફાઉન્ડેશન ૧૨ કલાક ટકે છે — ભારતીય સિરિયલની હિરોઇનનું ફાઉન્ડેશન ICU માં પણ ટકે છે. આ psychological realism નથી, આ cosmetic surrealism છે.

## રિપિટિશન કમ્પલ્ઝન : એક જ વાર્તા, ૪૭ ચૅનલો

ફ્રોઈડે 'repetition compulsion' નો સિદ્ધાંત આપ્યો — માણસ એક જ પીડાદાયક અનુભવ વારંવાર જીવે છે, કારણ કે એનું અચેતન મન એ અનુભવને 'resolve' કરવા માગે છે. ભારતીય ટેલિવિઝન ઉદ્યોગે આ સિદ્ધાંતને ધંધામાં ફેરવી નાખ્યો છે. સાસુ-વહુનો ઝઘડો, ષડ્યંત્ર, કરવા ચોથ, ગણેશ ચતુર્થી, ઝેર, કોમા, ઍમ્નિશિયા, અપહરણ, DNA ટેસ્ટ — આ બધું એક ચૅનલ પર નહીં, ચાળીસસાત ચૅનલો પર, એક સાથે, એક જ ફૉર્મેટમાં ચાલે છે.

દર્શક રોજ રાત્રે આઠ વાગ્યે ટીવી ચાલુ કરે છે — અને રોજ એ જ વાર્તા, એ જ ટ્વિસ્ટ, એ જ ક્લિફહૅન્ગર જુએ છે. આ repetition compulsion નથી — આ collective masochism છે. ફ્રોઈડ 'Beyond the Pleasure Principle' માં લખે છે કે death drive — થૅનાટોસ — માણસને વિનાશ તરફ ખેંચે છે. ભારતીય ટીવી દર્શકનો થૅનાટોસ એને રોજ રાત્રે, રિમોટ હાથમાં લઈને, ધીમા ધીમા બૌદ્ધિક મૃત્યુ તરફ ધકેલે છે.

## ઈડિપસ કૉમ્પ્લેક્સ : ભારતીય ટીવીનો 'રાષ્ટ્રીય રોગ'

ફ્રોઈડનો ઈડિપસ કૉમ્પ્લેક્સ — દીકરો માતા પ્રત્યે અને દીકરી પિતા પ્રત્યે — પશ્ચિમમાં ઘણો controversial રહ્યો. પણ ભારતીય ટીવી સિરિયલોએ ઈડિપસ કૉમ્પ્લેક્સને normalize કરી નાખ્યો છે — એ પણ reverse gear માં. અહીં માતા દીકરા પર એટલી possessive છે કે લગ્ન પછી પણ એ દીકરાની વહુને 'બહારની સ્ત્રી' ગણે છે. "મેં તને નવ મહિના પેટમાં રાખ્યો" — આ dialogue ભારતીય ટીવીમાં nuclear weapon છે. આ એક વાક્ય બોલાય — અને વહુ ચૂપ, પતિ ચૂપ, દર્શક ચૂપ — ફક્ત TRP બોલે.

ફ્રોઈડે Oedipus Rex નાટકમાંથી પ્રેરણા લીધી હતી. જો ફ્રોઈડે 'કસૌટી ઝિંદગી કી' કે 'યે રિશ્તા ક્યા કહલાતા હૈ' જોયું હોત, તો એણે Oedipus Complex નું નામ બદલીને 'Saasu Complex' રાખ્યું હોત — અને Vienna ની જગ્યાએ Ahmedabad ને psychoanalysis ની રાજધાની જાહેર કર્યું હોત.

## Sublimation : ગુસ્સાનું ગ્લિસરીનમાં રૂપાંતર

ફ્રોઈડ કહે છે — sublimation એ defence mechanism છે, જ્યાં અસ્વીકાર્ય ઇચ્છાઓને સ્વીકાર્ય સ્વરૂપમાં ફેરવવામાં આવે છે. ભારતીય ટીવી સિરિયલનો સમગ્ર ઉદ્યોગ sublimation પર ટકેલો છે. ભારતીય મધ્યમવર્ગની સ્ત્રીઓ — જે ઘરમાં દબાયેલી છે, જેમને બોલવાનો અધિકાર નથી, જેમનો ગુસ્સો, હતાશા, ઇચ્છાઓ — બધું suppressed છે — એ બધું ટીવી સિરિયલ દ્વારા sublimate થાય છે.

સાસુ ઝેર આપે? — દર્શક મનમાં વિચારે, "ચાલ, મારી સાસુ આટલી ખરાબ તો નથી." વહુ સહન કરે? — દર્શક અનુભવે, "હું પણ સહન કરું છું, પણ હું એકલી નથી." આ catharsis નથી — આ Stockholm Syndrome નું ટેલિવિઝન સંસ્કરણ છે. દર્શક પોતાના જ શોષણને normalize કરવા માટે, રોજ રાત્રે બીજાના શોષણની fiction જુએ છે — અને એને 'entertainment' કહે છે.

## Parapraxis : 'ભૂલ' કે 'ભૂલભુલામણી'?

ફ્રોઈડે 'Freudian Slip' નો concept આપ્યો — ભૂલથી બોલાયેલું સત્ય. ભારતીય ટીવી સિરિયલોમાં Freudian Slip નહીં, 'Freudian Avalanche' થાય છે. પાત્રો ખોટા સમયે, ખોટી જગ્યાએ, ખોટા માણસ સામે — બરાબર એ જ વાત બોલી જાય છે, જે છુપાવવી હોય. "અરે, મેં તો ભૂલથી કહી દીધું કે રાહુલ અસલમાં રાજનો ભાઈ છે!" — આ Freudian Slip નથી, આ scriptwriter ની intellectual bankruptcy છે, જેને plot આગળ ધપાવવા માટે coincidence સિવાય બીજું કોઈ સાધન ખબર નથી.

પણ ફ્રોઈડ આમાં પણ deeper meaning શોધી કાઢત. એ કહેત — "ભૂલ ક્યારેય ભૂલ નથી હોતી. scriptwriter નું અચેતન મન ચીસ પાડે છે — 'મને આ વાર્તાનો અંત લાવવા દો, please!' — પણ producer નું ઈડ કહે છે — 'ના, TRP આવે છે, ચાલુ રાખો!'"

## Transference : દર્શક અને પાત્ર વચ્ચેનો 'ખોટો પ્રેમ'

ફ્રોઈડ transference ને therapist-patient ના સંબંધમાં સમજાવતો — દર્દી therapist પર પોતાની લાગણીઓ project કરે. ભારતીય ટીવી દર્શક પણ આ જ કરે છે. એ 'અનુપમા' ને પોતાની માતા માને છે, 'કોકિલાબેન' ને પોતાની આદર્શ સાસુ, અને 'રાખી' ને પોતાની villain પાડોશણ. આ transference એટલી ઊંડી છે કે દર્શકો ગલીમાં actor ને જોઈને ખરેખર ગુસ્સે થાય છે — "તેં કોમલબેનને કેમ ધક્કો માર્યો?" — ભાઈ, એ actor છે, script હતી! પણ ના, ભારતીય દર્શકનું unconscious 'willing suspension of disbelief' નથી કરતું — એ તો 'permanent abolition of reality' કરે છે.

## ઉપસંહાર : ફ્રોઈડનું ભારતીય ટીવી પર અંતિમ નિદાન

જો ફ્રોઈડ આજે ભારતીય ટેલિવિઝન જુએ, તો એનું diagnosis આ હશે:

"ભારતીય ટીવી સિરિયલ એ વ્યક્તિગત neurosis નથી — એ collective psychosis છે. આખો દેશ એક shared delusion માં જીવે છે, જ્યાં મૃત્યુ temporary છે, ન્યાય decorative છે, તર્ક optional છે, અને TRP એ જ reality principle છે. ઈડ, ઈગો, સુપર-ઈગો — ત્રણેય compromise formation માં છે — અને એ compromise નું નામ છે — 'family drama, Monday to Saturday, 8 PM.'"

ફ્રોઈડે 'Civilization and Its Discontents' લખ્યું હતું. જો એ ભારત આવ્યો હોત, તો એણે એનું sequel લખ્યું હોત — **"Television and Its Discontents : How a Nation of One Billion Chose to Kill Logic, Nightly, in HD."**

અને છેલ્લે — ફ્રોઈડ ભલે ગમે તે કહે, ભારતીય દર્શક ફક્ત એક જ વાત કહેશે — "ફ્રોઈડ સાહેબ, તમને ખબર નથી, પણ કાલે precap માં દેખાયું કે કોમલબેન ફરી આવી રહ્યાં છે — હવે જોવાનું છે plastic surgery છે કે rebirth!"

ફ્રોઈડ ભોંઠો પડે. Vienna પાછો જાય. ને cigar સળગાવીને કહે — "Sometimes a TV serial is just a TV serial."

પણ ના, ફ્રોઈડ. ભારતમાં — **ક્યારેય નહીં.**

---
*© પરાગ રતનપરા*