ગ્રહો, બક્ષીબાબુ અને આપણી અંદરનો ચોર

ગ્રહો, બક્ષીબાબુ અને આપણી અંદરનો ચોર
*— પરાગ રતનપરા*

જ્યોતિષ એ ભારતની સૌથી જૂની ઇન્ડસ્ટ્રી છે. ટાટા-બિરલા પહેલાંની. મોહેંજો-દડો પહેલાંની. કોઈ માણસે પહેલી વાર આકાશ સામે જોયું અને બીજા માણસે તરત જ એની પાસેથી દક્ષિણા માંગી — એ ક્ષણથી જ્યોતિષ શરૂ થયું. ત્યારથી આજ સુધી, ધંધો એકધારો ચાલે છે. મંદી નથી આવતી, GST લાગતો નથી, બેલેન્સ શીટ જોવાની કોઈ જરૂર નથી. ગુરુ વક્રી થાય એટલે ફી ડબલ. શનિ સાડાસાતી બેસે એટલે લાલ દોરો, કાળો ઘોડો, પીળું કપડું — અને એક બ્લેન્ક ચેક.

પણ વાત એમ છે કે ગ્રહોનો વાંક નથી. ગ્રહો બિચારા બ્રહ્માંડમાં પોતાની ઓરબિટમાં ફરે છે. એમને ખબર પણ નથી કે અમદાવાદના એલિસબ્રિજ પર બેઠેલા કોઈ જ્યોતિષી એમના નામે મહિને લાખ રૂપિયા છાપે છે. શનિએ કદી કોઈને ફોન કરીને કહ્યું નથી, "ભાઈ, આ માણસને હેરાન કર." મંગળ મંગળસૂત્રનો ઉત્પાદક નથી. રાહુ-કેતુ તો વળી શારીરિક રીતે અસ્તિત્વ પણ ધરાવતા નથી — એ તો ખગોળશાસ્ત્રની બે ગણતરીની જગ્યાઓ છે, બે બિંદુઓ છે. છતાં એ બે બિંદુઓએ લાખો ઘરોમાં લગ્ન ભંગાવ્યા છે, કુંડળીઓ મેળાવી છે, દીકરીઓને 'માંગલિક' લેબલ ચોંટાડ્યું છે. બે અસ્તિત્વહીન બિંદુઓની આટલી પ્રભાવશાળી કારકિર્દી — આ ભારત સિવાય ક્યાંય શક્ય નથી.

ગુરજિએફ નામનો એક વિચિત્ર માણસ હતો. એ કહેતો કે ગ્રહો ખાલી એનર્જીનો ફોર્સ છે — ન સારા, ન ખરાબ. વીજળી જેવું. તમે વીજળીથી પંખો ચલાવો કે કોઈને કરંટ મારો — એ તમારું કામ છે, વીજળીનું નહીં. એ જ રીતે ગ્રહોની એનર્જી આવે છે, અંદર ઉતરે છે, અને અંદર જે પડ્યું હોય એને ઉત્તેજે છે. જો અંદર સોનું હોય તો સોનું ચમકે. જો અંદર કાદવ હોય તો કાદવ ઊછળે. ગ્રહ બિચારો શું કરે?

અને અંદર શું પડ્યું છે? આ સવાલ પૂછવા જેવો છે. ગુરજિએફ કહેતો કે મનુષ્યનું એસેન્સ — એટલે કે એનું મૂળભૂત ઘડતર — ચાર પ્રાયમોર્ડિયલ પેટર્ન્સ પર ઊભું છે: આહાર, નિદ્રા, ભય અને મૈથુન. આ ચારેય સુંદર શબ્દો છે, સંસ્કૃતમાં લખીએ એટલે ફિલોસોફી જેવા લાગે. પણ એનો અર્થ સાદી ભાષામાં શું? ખાવું, ઊંઘવું, ડરવું અને વંશ ચાલુ રાખવો. બસ. આખું મનુષ્યજીવન — કવિતા, ધર્મ, રાષ્ટ્રવાદ, ક્રાંતિ, પ્રેમ — આ ચાર થાંભલા પર ઊભું છે. અને આ ચારેય થાંભલા, ધ્યાનથી જોશો તો, હિંસાના સિમેન્ટથી બનેલા છે.

ભૂખ હિંસા છે. કારણ કે ખાવું એટલે કોઈનું ખતમ કરવું — શાકાહારી હોય તો છોડનું, માંસાહારી હોય તો પશુનું. ભય હિંસા છે — કારણ કે ભયમાંથી જ સ્વ-રક્ષણ જન્મે, અને સ્વ-રક્ષણમાંથી બીજાનો નાશ. મૈથુન હિંસા છે — કારણ કે વંશ ચાલુ રાખવા માટે સ્પર્ધા જોઈએ, હરીફને હરાવવો પડે. નિદ્રા? નિદ્રા પણ એક રીતે હિંસા જ છે — બેભાનતા, અંધારું, ચેતનાનો સ્વૈચ્છિક વધ. આ ચાર પર ઊભેલું પ્રાણી જ્યારે આકાશ સામે જોઈને કહે છે, "હે ઈશ્વર, મને શાંતિ આપ," ત્યારે ઈશ્વર પણ ચૂપ રહી જાય છે. પાયો હિંસાનો અને છત શાંતિની — આવું આર્કિટેક્ચર ક્યાંય ટકે?

હવે ગ્રહોની એનર્જી આવી અને આ પાયા પર પડી. શું થાય? જે પહેલેથી પડ્યું છે એ જ ઊછળે. ભૂખ ઊછળે, ભય ઊછળે, લોભ ઊછળે, વાસના ઊછળે. પછી માણસ જ્યોતિષી પાસે જાય — "મારા ગ્રહો ખરાબ છે." ના ભાઈ, તમારા ગ્રહો ખરાબ નથી, તમે ખરાબ છો. અથવા કહો, તમે જેમાંથી ઘડાયા છો એ જ ખરાબ છે. ગ્રહ તો ખાલી સ્વીચ દબાવે છે — લાઇટ પહેલેથી લાગેલી હતી.

અને આ જ જગ્યાએ વિનોદ ઉપજે છે. માણસ ઘડતર માટે ગુરુ પાસે જાય, આશ્રમમાં જાય, મંદિરમાં જાય. શેના માટે? હિંસાથી મુક્ત થવા માટે. અને ત્યાં પહોંચ્યા પછી શું થાય? "મારો ગુરુ બીજા કરતાં મોટો છે." "મારો ધર્મ સત્ય છે, બાકીના ખોટા." "અમારો સંપ્રદાય સાચો, બાકીના ભ્રષ્ટ." જ્યાં હિંસા છોડવાની હતી ત્યાં જ હિંસાનું નવું, વધુ શુદ્ધ, વધુ આધ્યાત્મિક વર્ઝન ઊભું થઈ જાય છે. કબીર એટલે જ હસતા હશે. મીરાં એટલે જ રણછોડ પાસે ભાગી ગયાં હશે.

જ્યોતિષી તમને કુંડળી બતાવીને કહેશે, "શનિ ખરાબ સ્થાનમાં છે." સાચી વાત એ છે કે શનિ બ્રહ્માંડમાં ક્યાંય છે — તમારા સ્થાનમાં નથી. જે તમારા સ્થાનમાં છે એ તમારો પોતાનો ભય છે, તમારો લોભ છે, તમારી અસલામતી છે, તમારા સ્વર્ગસ્થ પિતાની અપૂર્ણ ઇચ્છાઓ છે, તમારી પત્નીના મહેણાં છે, તમારા પાડોશીની નવી ગાડી છે. આ બધાને શનિનું નામ આપી દેવું સહેલું છે. શનિ વિરોધ કરતો નથી, કોર્ટમાં જતો નથી, માનહાનિનો દાવો માંડતો નથી. શનિ બેસ્ટ સ્કેપગોટ છે — મફતમાં મળે છે, આકાશમાંથી.

બક્ષીબાબુ હોત તો કદાચ કહેત: જ્યોતિષ એ કાયરની ફિલોસોફી છે. જવાબદારી લેવાની હિંમત ન હોય ત્યારે માણસ ગ્રહોને દોષ આપે. પ્રેમમાં નિષ્ફળ ગયો — શુક્ર. ધંધામાં ખોટ ગઈ — બુધ. દીકરો વંઠ્યો — રાહુ. પત્ની રિસાઈ — મંગળ. પોતાનો વાંક ક્યાંય નહીં. પોતાનું નામ ચોપડામાં નહીં. આખી કુંડળી એક એવી બેલેન્સ શીટ છે જેમાં બધી જ ખોટ ગ્રહોના નામે ચડાવી દીધી હોય અને બધો જ નફો પોતાના કર્મના નામે લખી લીધો હોય. આને હિસાબકિતાબ નહીં, ઠગાઈ કહેવાય — અને સૌથી મોટી ઠગાઈ એ છે કે ઠગ અને ઠગાયેલો એક જ માણસ છે.

છતાં હું જ્યોતિષીઓનો દુશ્મન નથી. એ લોકો એક રીતે મનોચિકિત્સકો છે — ફી ઓછી, એપોઇન્ટમેન્ટ જલદી, દવા સસ્તી. લાલ દોરો બાંધી દો, શ્રદ્ધા આવી જાય, શ્રદ્ધાથી અડધી બીમારી મટી જાય. પ્લેસિબો ઇફેક્ટ તો વિજ્ઞાન પણ સ્વીકારે છે. પ્રોબ્લેમ જ્યોતિષી નથી, પ્રોબ્લેમ એ છે કે આપણે ઉકેલ અંદર શોધવાને બદલે આકાશમાં શોધીએ છીએ. આકાશ મોટું છે, અનંત છે, ત્યાં ખોવાઈ જવું સહેલું છે. અંદરનો ઓરડો નાનો છે, ત્યાં અરીસો છે, અને અરીસામાં જે દેખાય એ જોવાની હિંમત ભાગ્યે જ કોઈનામાં હોય છે.

એટલે જ ગુરજિએફની વાત મને ગમે છે. એ ગ્રહોને દોષ નથી આપતો, અને માણસને પણ નથી આપતો. એ ખાલી એટલું કહે છે કે રિસીવર તપાસો. એન્ટેના સાફ કરો. અંદરનું બીજ બદલો. પછી એ જ શનિની એનર્જી તમારી અંદર ધ્યાન બનીને ઉતરશે. એ જ મંગળની ગરમી તમારી અંદર કરુણા બનીને વહેશે. ગ્રહ એ જ છે, ફરક રિસીવરમાં છે.

પણ આ કામ અઘરું છે. લાલ દોરો સસ્તો છે, સેલ્ફ-ઓબ્ઝર્વેશન મોંઘું છે. દોરો દુકાનમાં મળે છે, અરીસો પોતાની અંદર બનાવવો પડે છે. એટલે મોટાભાગના લોકો દોરો પસંદ કરે છે, અને જ્યોતિષી સુખી રહે છે, અને ગ્રહો નિર્દોષ હોવા છતાં બદનામ રહે છે. આ ત્રણેયનું સુખી ત્રિકોણ ભારતીય સંસ્કૃતિનો એક ખૂણો છે — જેને તોડવાની કોઈને ઉતાવળ નથી.

છેવટે એટલું જ કહેવાનું કે આકાશમાં જોવાનું બંધ કરવાની જરૂર નથી. જોવો, જરૂર જોવો. તારાઓ સુંદર છે, ગ્રહો ભવ્ય છે, બ્રહ્માંડ અદ્ભુત છે. પણ જોતી વખતે એક વાત યાદ રાખજો — જે દેખાય છે એ તમારી બહાર છે, જે નડે છે એ તમારી અંદર છે. અને આ બેને એક કરી નાખવાની જે કળા છે, એનું નામ જ્યોતિષ નથી. એનું નામ કાંઈક બીજું છે, જેને માટે આપણી પાસે હજી સરખો શબ્દ નથી.

બક્ષીબાબુ હોત તો આ નિબંધ વાંચીને કદાચ સિગારેટ સળગાવત અને કહેત — "રતનપરા, લખ્યું તો સારું છે, પણ જ્યોતિષીઓ તારી કુંડળી જોઈને હવે તને ચેતવણી આપશે. સાચવજે, શનિ તારા બારમા ભાવમાં બેઠો છે."

અને હું હસીને કહેત — "બક્ષીબાબુ, બારમો ભાવ મારો પોતાનો છે. શનિ તો ખાલી ભાડૂત છે."