આકાશમાં કોઈ દોષી નથી

આકાશમાં કોઈ દોષી નથી
*— પરાગ રતનપરા*

જ્યોતિષ ભારતનો સૌથી જૂનો ધંધો છે. એનાથી જૂનો એક જ ધંધો હશે, પણ એનું નામ લેવાય નહીં. બાકી બધું — ખેતી, વણાટ, વેપાર, રાજકારણ — પછી આવ્યું. કોઈ માણસે પહેલી વાર આકાશ તરફ આંગળી ચીંધી અને બાજુમાં ઊભેલા બીજા માણસે તરત જ હાથ લાંબો કરીને દક્ષિણા માંગી — એ ક્ષણથી આ ઇન્ડસ્ટ્રી ચાલુ થઈ. ત્યારથી આજ સુધી ન મંદી આવી, ન GST લાગ્યો, ન કોઈ ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટે હિસાબ તપાસ્યો. ગુરુ વક્રી થાય એટલે ફી ડબલ. શનિ સાડાસાતી બેસે એટલે લાલ દોરો, કાળો ઘોડો, પીળું કપડું, અને ઘરની તિજોરીની ચાવી.

પણ મારું કહેવું એ છે કે ગ્રહો નિર્દોષ છે. બિલકુલ નિર્દોષ. શનિએ આજ સુધી કોઈને ફોન કરીને કહ્યું નથી કે "ભાઈ, આ માણસને હેરાન કરવાનો છે." મંગળ મંગળસૂત્ર બનાવતો નથી — એ ધંધો સુરતના કારીગરોનો છે. શુક્ર પ્રેમનો એજન્ટ નથી — પ્રેમનો એજન્ટ કવિઓ છે, અને કવિઓ કવિતાઓ લખીને ભાગી જાય છે, જવાબદારી શુક્ર પર નાખીને. અને રાહુ-કેતુ? એ બે તો ખગોળશાસ્ત્રમાં ખાલી બે ગણતરીની જગ્યાઓ છે, બે બિંદુ છે, કોઈ શરીર નથી, કોઈ અસ્તિત્વ નથી. છતાં આ બે નિરાકાર બિંદુઓએ ભારતમાં લાખો લગ્ન ભંગાવ્યા છે, દીકરીઓને 'માંગલિક' નું લેબલ ચોંટાડ્યું છે, અને કેટલીયે જિંદગીઓ બે ગણિતની ભૂલો પર બલિદાન થઈ ગઈ છે. બે અસ્તિત્વહીન બિંદુઓની આટલી ભવ્ય કારકિર્દી — આ ચમત્કાર ભારત સિવાય ક્યાંય નથી.

ગુરજિએફ નામનો એક વિચિત્ર માણસ હતો. આર્મેનિયાથી આવેલો, રશિયામાં ભટકેલો, પેરિસમાં મરેલો. એણે એક વાત કહી હતી જે મને ક્યારેય ભૂલાતી નથી. એ કહેતો — ગ્રહો ખાલી એનર્જીનો ફોર્સ છે. ન સારા, ન ખરાબ. વીજળી જેવું. તમે વીજળીથી પંખો ચલાવો કે પાડોશીને કરંટ મારો — એમાં વીજળીનો વાંક નથી, તમારો વાંક છે. એ જ રીતે ગ્રહોની એનર્જી બ્રહ્માંડમાંથી આવે છે, પૃથ્વી પર ઉતરે છે, મનુષ્યની અંદર પ્રવેશે છે, અને અંદર જે પડ્યું હોય એને જગાડે છે. જો અંદર સુગંધ હોય તો સુગંધ ફેલાય. જો અંદર દુર્ગંધ હોય તો દુર્ગંધ ઊછળે. ગ્રહ બિચારો તટસ્થ છે.

હવે સવાલ એ થાય કે અંદર શું પડ્યું છે? આ સવાલ પૂછવાની હિંમત ઓછા લોકોમાં હોય છે. ગુરજિએફ કહેતો કે મનુષ્યનું એસેન્સ — એટલે કે એનું મૂળભૂત ઘડતર, જે જન્મથી સાથે લાવ્યો છે — ચાર થાંભલા પર ઊભું છે: આહાર, નિદ્રા, ભય અને મૈથુન. સંસ્કૃતમાં લખીએ એટલે આ શબ્દો ફિલોસોફી જેવા લાગે, ઉપનિષદ જેવા લાગે. પણ સાદી ભાષામાં એનો અર્થ શું? ખાવું, ઊંઘવું, ડરવું, અને વંશ ચાલુ રાખવો. બસ. આખી કવિતા, આખો ધર્મ, આખો રાષ્ટ્રવાદ, આખું સાહિત્ય, આખી સંસ્કૃતિ — આ ચાર થાંભલા પર ઊભી છે. અને આ ચારેય થાંભલા, ધ્યાનથી જોશો તો, હિંસાના સિમેન્ટથી બંધાયેલા છે.

ભૂખ હિંસા છે, કારણ કે ખાવું એટલે કશાકને ખતમ કરવું. શાકાહારી છોડને મારે છે, માંસાહારી પશુને મારે છે — ફરક ખાલી માત્રાનો છે, સિદ્ધાંતનો નહીં. ભય હિંસા છે, કારણ કે ભયમાંથી જ સ્વ-રક્ષણ જન્મે, અને સ્વ-રક્ષણ ભાગ્યે જ અહિંસક હોય. મૈથુન હિંસા છે, કારણ કે એની પાછળ સ્પર્ધા છે, કબજો છે, માલિકી છે — પ્રેમ તો પાછળથી આવતું વાર્નિશ છે. અને નિદ્રા? નિદ્રા સૌથી સૂક્ષ્મ હિંસા છે — પોતાની ચેતના પર રોજનો સ્વૈચ્છિક પડદો. આ ચાર પર ઊભેલું પ્રાણી જ્યારે આકાશ તરફ હાથ જોડીને કહે છે, "પ્રભુ, શાંતિ આપ," ત્યારે પ્રભુ પણ બે ક્ષણ ચૂપ રહી જાય છે. પાયો હિંસાનો અને છત શાંતિની — આવું મકાન ક્યાં ટકે?

હવે આ પાયા પર ગ્રહોની એનર્જી આવીને પડે, તો શું થાય? જે પહેલેથી પડ્યું છે એ જ ઊછળે. ભૂખ ઊછળે, ભય ઊછળે, લોભ ઊછળે, વાસના ઊછળે, ઈર્ષ્યા ઊછળે. પછી માણસ જ્યોતિષી પાસે દોડે અને ફરિયાદ કરે — "મારા ગ્રહો ખરાબ છે, કંઈક કરો." ના, ભાઈસાબ. તમારા ગ્રહો ખરાબ નથી. તમે જેમાંથી ઘડાયા છો, એ જ કાચો માલ ખરાબ છે. ગ્રહ તો ખાલી સ્વીચ દબાવે છે — લાઇટ તો પહેલેથી ત્યાં જ લાગેલી હતી, રાહ જોતી હતી.

અને આ જ જગ્યાએ જીવનનો સૌથી કરુણ વિનોદ છે. માણસ આ હિંસાથી છૂટવા માટે ઘડતર શોધે છે. ગુરુ પાસે જાય છે, આશ્રમમાં જાય છે, સત્સંગમાં બેસે છે, માળા ફેરવે છે. શેના માટે? હિંસાથી મુક્ત થવા માટે. અને પછી શું થાય? થોડા મહિના પછી એ જ માણસ કહેતો થઈ જાય છે — "મારો ગુરુ બીજા ગુરુ કરતાં મોટો છે." "મારો ધર્મ સાચો, બાકીના બધા ભ્રષ્ટ." "અમારો સંપ્રદાય શુદ્ધ, પેલો મલિન." જ્યાં હિંસા છોડવાની હતી, ત્યાં જ હિંસાનું નવું, વધુ ઝળહળતું, વધુ આધ્યાત્મિક, વધુ 'પવિત્ર' સંસ્કરણ ઊભું થઈ જાય છે. કબીર એટલે જ આખી જિંદગી હસતા હશે. મીરાં એટલે જ મંદિર છોડીને ગિરધરની પાછળ ભાગી હશે. જ્યાં સૌથી વધુ અહિંસાની વાતો થાય છે, ત્યાં સૌથી વધુ ચાલાક હિંસા વસે છે.

જ્યોતિષી તમને કુંડળી બતાવીને ગંભીર મુખે કહેશે, "શનિ બારમા ભાવમાં બેઠો છે." સત્ય એ છે કે શનિ બ્રહ્માંડમાં પોતાની ઓરબિટમાં નિરાંતે ફરે છે — તમારા કોઈ ભાવમાં બેઠો નથી. તમારા ભાવમાં જે બેઠું છે એ તમારો ભય છે, તમારી અસલામતી છે, તમારા પિતાએ છોડેલું અધૂરું કામ છે, તમારી માતાના અધૂરાં સપનાં છે, તમારી પત્નીના મૌન મહેણાં છે, તમારા પાડોશીની નવી ગાડી છે, અને તમારા બાળપણની એ એક ક્ષણ જ્યારે કોઈએ તમને અપમાનિત કર્યા હતા અને તમે ચૂપ રહી ગયા હતા. આ આખો ભીડાટ તમારી અંદર વસે છે. એને બધાને શનિનું નામ આપી દેવું સહેલું છે, કારણ કે શનિ વિરોધ કરતો નથી, કોર્ટમાં કેસ કરતો નથી, માનહાનિનો દાવો માંડતો નથી. શનિ ભારતીય જીવનનો સૌથી ઉમદા સ્કેપગોટ છે — મફતમાં મળે છે, આકાશમાંથી.

હું જ્યોતિષને એક કાયરની ફિલોસોફી કહું છું. જવાબદારી લેવાની હિંમત ન હોય ત્યારે માણસ ગ્રહો તરફ આંગળી ચીંધે છે. પ્રેમમાં માર ખાધો — શુક્ર. ધંધામાં ખોટ ગઈ — બુધ. દીકરો વંઠી ગયો — રાહુ. દીકરી ભાગી ગઈ — મંગળ. પિતા સાથે લડાઈ થઈ — સૂર્ય. પત્ની રિસાઈ — ચંદ્ર. પોતાનું નામ ક્યાંય નહીં, પોતાનો વાંક ક્યાંય નહીં. આખી કુંડળી એક એવી બેલેન્સ શીટ છે જેમાં બધી ખોટ ગ્રહોના નામે ચડાવી દીધી હોય અને બધો નફો પોતાના ભાગ્યના નામે લખી લીધો હોય. આને હિસાબ નહીં, મનોવૈજ્ઞાનિક છેતરપિંડી કહેવાય. અને સૌથી અદ્ભુત વાત એ છે કે આ છેતરપિંડીમાં છેતરનાર અને છેતરાનાર એક જ માણસ છે — એ પોતે.

છતાં હું જ્યોતિષીઓ સામે કટ્ટર નથી. એ લોકો એક રીતે ગરીબોના મનોચિકિત્સકો છે. ફી ઓછી, એપોઇન્ટમેન્ટ જલદી, દવા સસ્તી, અને સૌથી અગત્યનું — કલંક શૂન્ય. સાઇકિયાટ્રિસ્ટ પાસે જવું એટલે "પાગલ" નું લેબલ, પણ જ્યોતિષી પાસે જવું એટલે "ભક્ત" નું પ્રમાણપત્ર. બંને એક જ કામ કરે છે — માણસને સાંભળે છે, ધરપત આપે છે, એક વિધિ સૂચવે છે — પણ એકનું બજાર ઓછું અને બીજાનું ઘણું. લાલ દોરો બાંધી દીધો, શ્રદ્ધા જાગી, શ્રદ્ધાથી અડધી બીમારી મટી ગઈ. પ્લેસિબો ઇફેક્ટ તો વિજ્ઞાન પણ સ્વીકારે છે. પ્રોબ્લેમ જ્યોતિષી નથી, પ્રોબ્લેમ એ છે કે આપણે ઉકેલ હંમેશા બહાર શોધીએ છીએ — આકાશમાં, મંદિરમાં, મઝારમાં, કુંડળીમાં, હસ્તરેખામાં. આકાશ મોટું છે, અનંત છે, એમાં ખોવાઈ જવાની મજા છે. અંદરનો ઓરડો નાનો છે, ત્યાં એક જ અરીસો લટકે છે, અને એ અરીસામાં જે ચહેરો દેખાય એને જોવાની હિંમત દર દસ લાખમાં એકમાં હોય છે.

એટલે જ ગુરજિએફની વાત મને વારંવાર સાચી લાગે છે. એ ગ્રહોને દોષ દેતો નથી, માણસને પણ દોષ દેતો નથી. એ ખાલી એટલું કહે છે — રિસીવર તપાસો. એન્ટેના સાફ કરો. અંદરનું બીજ બદલો. પછી એ જ શનિની ભારેખમ ઊર્જા તમારી અંદર ધીરજ અને ધ્યાન બનીને ઉતરશે. એ જ મંગળની તીક્ષ્ણ ગરમી તમારી અંદર હિંમત અને કરુણા બનીને વહેશે. એ જ રાહુ જે લગ્ન ભંગાવે છે એ જ રાહુ તમારી અંદરથી જૂના ભ્રમોને ઊખેડી નાખશે. ગ્રહ એ જ છે. આકાશ એ જ છે. ફરક ફક્ત રિસીવરમાં છે.

પણ આ કામ અઘરું છે. અત્યંત અઘરું. લાલ દોરો બજારમાં પાંચ રૂપિયામાં મળે છે, સેલ્ફ-ઓબ્ઝર્વેશન આખી જિંદગીમાં પણ પૂરું થતું નથી. દોરો દુકાનમાં મળે છે, અરીસો પોતાની અંદર ઘસી ઘસીને બનાવવો પડે છે. એટલે મોટાભાગના લોકો દોરો પસંદ કરે છે, જ્યોતિષી સુખી રહે છે, ગ્રહો નિર્દોષ હોવા છતાં બદનામ રહે છે, અને માણસ જ્યાં હતો ત્યાં જ ઊભો રહે છે — ફક્ત કાંડા પર એક રંગીન દોરો વધુ.

આ ત્રણેયનું સુખી ત્રિકોણ — અંધશ્રદ્ધાળુ, જ્યોતિષી, અને નિર્દોષ આકાશ — ભારતીય સંસ્કૃતિનો એક પાકો ખૂણો છે. એને તોડવાની કોઈને ઉતાવળ નથી, કારણ કે ત્રણેય પક્ષોને એમાંથી કંઈક મળે છે. અંધશ્રદ્ધાળુને આશ્વાસન, જ્યોતિષીને રોજી, અને આકાશને — કદાચ આકાશને કંઈ નથી મળતું, પણ આકાશ ક્યારેય ફરિયાદ કરતું નથી. આ એની સૌથી મોટી ખૂબી છે, અને સૌથી મોટી દુર્બળતા પણ.

છેવટે એટલું જ કહીશ — આકાશ તરફ જોવાનું બંધ ન કરો. જોવો, જરૂર જોવો. તારાઓ સુંદર છે, ગ્રહો ભવ્ય છે, બ્રહ્માંડ અકલ્પનીય છે. આખી માનવજાતિ રાતે આકાશ સામે જોઈને જ મોટી થઈ છે. પણ જોતી વખતે એક વાત યાદ રાખજો: જે દેખાય છે એ બહાર છે, જે નડે છે એ અંદર છે. અને આ બંનેને એકમેક સાથે મેળવવાની જે કળા છે, એનું નામ જ્યોતિષ નથી. એનું નામ હજી આપણી ભાષામાં સરખું શોધાયું નથી — પણ જે દિવસે એ શબ્દ જડશે, એ દિવસે લાલ દોરાની દુકાનો બંધ થઈ જશે, જ્યોતિષીઓ બેકાર થઈ જશે, અને ગ્રહો — ગ્રહો નિરાંતે એમની ઓરબિટમાં ફરતા રહેશે, જેમ કરોડો વર્ષથી ફરે છે, કોઈની ફરિયાદ વિના, કોઈના આશીર્વાદ વિના, પોતાની નિર્દોષતામાં સંપૂર્ણ.

અને હું સિગારેટ સળગાવીને વિચારીશ — શનિ મારા બારમા ભાવમાં બેઠો હોય કે ન હોય, બારમો ભાવ તો મારો પોતાનો છે. શનિ તો ખાલી ભાડૂત છે. અને ભાડૂતને કાઢવો હોય તો પહેલા ઘરના માલિકે નક્કી કરવું પડે કે એને ખરેખર એકલા રહેવું છે કે નહીં. મોટાભાગના માલિકોને એકલા રહેવાની બીક લાગે છે — એટલે જ શનિનું ભાડું દર મહિને ચૂકવાય છે, લાલ દોરાના સ્વરૂપમાં.