— પરાગ રતનપરા

**— પરાગ રતનપરા**

સિનેમાહોલની અંદર અંધારું હતું અને બહાર પણ. ફરક એટલો કે અંદર બેઠેલા માણસને લાગતું હતું કે એ કંઈક "જોઈ" રહ્યો છે. પડદા પર લોહી ઊડતું હતું, ગાળો ફૂટતી હતી, અને રાષ્ટ્રભક્તિ બેકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિકની જેમ વાગતી હતી. પ્રેક્ષક તાળીઓ પાડતો હતો. એને ખબર નહોતી કે એ શાના માટે તાળીઓ પાડે છે — પણ પાડતો હતો. આ જ તો કમાલ છે.

*ધુરંધર* કોઈ ફિલ્મ નથી, એક રસીદ છે. દેશના મધ્યમવર્ગીય માણસે છેલ્લાં દસ વરસમાં જે ગુસ્સો, જે કુંઠા, જે "કોઈ તો બદલો લે" વાળી ભૂખ ભેગી કરી છે — એની રસીદ. ડિરેક્ટરે કંઈ શોધ્યું નથી. એણે ફક્ત તિજોરી ખોલી છે અને કહ્યું છે: "લો, તમારી જ વસ્તુ તમને પાછી આપું છું, ટિકિટ સાથે."

ફિલ્મમાં હીરો ગાળ બોલે છે. એક નહીં, બે નહીં, બસો. અને પ્રેક્ષક હસે છે. કેમ? કારણ કે ઘરમાં એની પત્ની એને ગાળ બોલવા નથી દેતી, ઑફિસમાં બૉસ નથી દેતો, વૉટ્સએપ ગ્રુપમાં એડમિન કાઢી મૂકે છે. માણસ આખો દિવસ "સભ્ય" રહીને થાક્યો છે. એને ત્રણ કલાક માટે અસભ્ય થવું છે — પણ પોતે નહીં, કોઈ બીજો થાય અને એ જોયા કરે. હીરો એના વતી ગાળ બોલે છે. હીરો એના વતી માણસ મારે છે. હીરો એના વતી દેશ બચાવે છે. પ્રેક્ષક ફક્ત પોપકોર્ન ખાય છે અને માને છે કે એણે પણ કંઈક કર્યું.

આને કહેવાય *વાઇકેરિયસ મર્દાનગી* — ઉધાર લીધેલી મર્દાનગી. દોઢસો રૂપિયાની ટિકિટમાં ત્રણ કલાકનો પુરુષાર્થ. સસ્તું પડે છે.

પ્રોપગેન્ડા? એ શબ્દ હવે જૂનો થઈ ગયો. પ્રોપગેન્ડા તો એ હતું જે દેખાતું હતું. *ધુરંધર* એનાથી આગળ વધી ગઈ છે — એ "મનોરંજન" બનીને આવે છે. દુશ્મન પહેલેથી નક્કી છે, હીરો પહેલેથી સાચો છે, પ્રશ્ન પૂછવાની છૂટ નથી — અને છતાં તમને લાગે કે તમે પોતાની મરજીથી તાળી પાડી. આ બેવડી જીત છે: એક તો સંદેશો પહોંચાડ્યો, અને બીજું, પૈસા પણ તમારી પાસેથી જ લીધા.

સફળતાનું ખરું રહસ્ય જુદું છે. આજનો ભારતીય માણસ "ખાનાં"થી થાક્યો છે. જાતિનું ખાનું, ધર્મનું ખાનું, ભાષાનું ખાનું, ઑફિસનું ખાનું, EMIનું ખાનું. દરેક ખાનામાં એને કહેવામાં આવે છે કે "આટલા જ રહેવું." ફિલ્મહોલમાં ત્રણ કલાક માટે બધાં ખાનાં તૂટે છે. ત્યાં એ ફક્ત "ભારતીય" છે, અને ભારતીય એટલે જે પડદા પર છે તે. કોઈ પૂછતું નથી કે તું કોણ છે, કેટલું કમાય છે, છોકરાંને કઈ સ્કૂલમાં ભણાવે છે. પડદા પર બોમ્બ ફૂટે છે અને બધાનાં ખાનાં સાથે ઊડે છે. આ મુક્તિ છે. સસ્તી, હિંસક, અને છેતરામણી — પણ મુક્તિ છે.

ધાર્મિકતા જે કામ કરતી હતી એ હવે સિનેમા કરે છે. મંદિરમાં માણસ માથું નમાવીને બહાર આવતો, સિનેમાહોલમાં માણસ મુઠ્ઠી ઊંચી કરીને બહાર આવે છે. બંને જગ્યાએ એને લાગે છે કે હવે જીવનનો અર્થ મળ્યો. બંને ભ્રમ છે. ફરક એટલો કે મંદિરમાં દાનપેટી હતી, અહીં BookMyShow છે.

ગાળોની વાત કરીએ. ગુજરાતી માએ દીકરાને નાનપણથી શીખવ્યું છે કે "આવા શબ્દો બોલાય નહીં." એ જ દીકરો આજે ચાલીસ વરસનો થઈને એ જ શબ્દો સાંભળવા દોઢસો રૂપિયા આપે છે અને "પૈસા વસૂલ" કહીને બહાર નીકળે છે. માએ જે દબાવેલું તે ડિરેક્ટરે વેચ્યું. ધંધો સીધો છે: જે વસ્તુ સમાજ મફતમાં નથી આપતો, એ બજાર પૈસા લઈને આપે છે. અને બજાર હંમેશાં જીતે છે, કારણ કે બજારને નૈતિકતા હોતી નથી — ફક્ત ભૂખ ઓળખવાની આવડત હોય છે.

હિંસા? હિંસા તો બહાનું છે. ખરી વસ્તુ છે *અધિકાર*. પડદા પરનો હીરો જે કરે છે એ કરવાનો અધિકાર સામાન્ય માણસને નથી — અને એટલે જ એ જોવાનો છે. જો કાલે સરકાર કહે કે "જાઓ, તમે પણ આવું કરી શકો છો," તો કોઈ ટિકિટ ન કાઢે. મજા એ વાતમાં છે કે કરી નથી શકતા, અને છતાં જોઈને એવું લાગે છે જાણે કરી લીધું. આ સૌથી સસ્તો નશો છે — અને સૌથી ખતરનાક પણ, કારણ કે હેંગઓવર નથી આવતો. માણસ બીજે દિવસે ઑફિસ જાય છે, બૉસને "યસ સર" કહે છે, અને અંદરથી માને છે કે "હું પણ ધુરંધર છું." ભ્રમ સંપૂર્ણ છે.

ફિલ્મ સુપરહિટ થઈ — એમાં ફિલ્મનો વાંક નથી. વાંક આપણો છે. આપણે એવા સમયમાં જીવીએ છીએ જ્યાં "વિચારવું" એ સૌથી મોંઘી પ્રવૃત્તિ થઈ ગઈ છે, અને "તાળી પાડવી" એ સૌથી સસ્તી. બજાર સસ્તી વસ્તુ વેચે છે, કારણ કે ગ્રાહક સસ્તું જ ખરીદે છે. જે દિવસે ગ્રાહક મોંઘી વસ્તુ — એટલે કે પ્રશ્ન પૂછવાની હિંમત — ખરીદવા તૈયાર થશે, એ દિવસે *ધુરંધર*ની સિક્વલ ફ્લૉપ થશે.

એ દિવસ આવશે? ના. કારણ કે ત્યાં સુધીમાં ત્રીજી પાર્ટનું ટ્રેલર આવી ગયું હશે. અને આપણે પાછા તાળી પાડતા હઈશું.

*— પરાગ રતનપરા*