અચેતન મન: એ મહાન ડિક્ટેટર

**— પરાગ રતનપારા**

---

માણસ પોતાને બુદ્ધિશાળી કહે છે. એ ચંદ્ર પર પહોંચ્યો, એણે અણુ તોડ્યો, એણે ChatGPT બનાવ્યું — પણ એને ખબર નથી કે રાત્રે ત્રણ વાગ્યે ફ્રિજ ખોલીને ચીઝ કેમ ખાય છે. આ છે માણસ. આ છે એનું ગૌરવ.

ફ્રોઈડ કહી ગયો — તમારું ચેતન મન તો બરફના ટુકડાની ટોચ છે. ટોચ! જે દેખાય છે તે તમે નથી. જે નથી દેખાતું, જે પાણીની નીચે ડૂબેલું છે, જે અંધારામાં તરે છે — એ તમે છો. તમે એક આઇસબર્ગ છો જેને પોતાની ટોચ હોવાનો ભ્રમ છે. ટાઇટેનિક ડૂબ્યું ત્યારે કોઈએ બરફના ટુકડાને પૂછ્યું નહોતું કે, "ભાઈ, નીચે શું છે?" — એ જ રીતે તમે પણ તમારી જાતને ક્યારેય પૂછતા નથી.

અચેતન મન — આ શબ્દ જ કેટલો રમૂજી છે! 'અ-ચેતન.' જે ચેતનમાં નથી. જે જાગતું છે પણ તમને ખબર નથી. એક એવો ભાડૂત જે તમારા મગજના ઓરડામાં રહે છે, ભાડું આપતો નથી, પણ ઘરના બધા નિર્ણયો એ લે છે. તમે સવારે ઊઠો છો અને વિચારો છો, "આજે હું પ્રોડક્ટિવ રહીશ." અચેતન મન હસે છે. એ જાણે છે કે તમે બપોર સુધીમાં YouTube પર બિલાડીના વીડિયો જોતા હશો. એ જાણે છે કે તમે એ જ છોકરીને ફરી મેસેજ કરશો જેણે તમને છોડ્યા'તા. એ બધું જાણે છે. તમે કશું જાણતા નથી.

અને આ અજ્ઞાનતા — આ ભવ્ય, ગૌરવશાળી અજ્ઞાનતા — એમાંથી શું ઊભું થયું? સંસ્કૃતિ! ધર્મ! કાયદો! કલા!

વિચારો — કોઈ માણસને અંદરથી ગુસ્સો આવે છે, ક્રોધ ઊકળે છે, હિંસાની ઇચ્છા થાય છે. પણ એ મારી શકતો નથી. તો શું કરે? એ મંદિર બાંધે છે. એ ભગવાનની મૂર્તિ આગળ માથું ટેકવે છે અને કહે છે, "હે પ્રભુ, મને શાંતિ આપો." ભાઈ, શાંતિ તારી અંદર છે — પણ ત્યાં જવાની તારી હિંમત નથી, કારણ કે ત્યાં અંધારું છે, ત્યાં તારા દબાયેલા ક્રોધનો ડ્રેગન બેઠો છે. તો તું બહાર મંદિર બાંધે છે. ધર્મ એ અચેતન મનનો આર્કિટેક્ચરલ પ્લાન છે — જે ઈંટોમાં ઊભો થાય છે કારણ કે માણસ પોતાના મનમાં ઊભો રહી શકતો નથી.

કાયદો — એ બીજું શું છે? સમાજે કહ્યું, "ચોરી ન કર." કેમ? કારણ કે અચેતન મન કહે છે, "ચોરી કર." દરેક કાયદો એ અચેતનની ઇચ્છાઓનો ઊલટો અરીસો છે. જે કાયદો જેટલો કડક, સમજો કે એ ઇચ્છા એટલી પ્રબળ. ભારતમાં ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધ સૌથી વધુ કાયદા છે — તો સમજો કે ભ્રષ્ટાચારની ઇચ્છા કેટલી ઊંડી છે! આ વ્યંગ નથી — આ મનોવિજ્ઞાન છે.

અને કલા? કલા તો અચેતન મનની સૌથી ચાલાક ચાલ છે. ગાલિબ શાયરી લખે છે — "દિલ-એ-નાદાન તુઝે હુઆ ક્યા હૈ" — આ શું છે? આ ગાલિબનું અચેતન મન છે જે ચેતનના દરવાજે ટકોરા મારે છે, પણ ગાલિબ દરવાજો ખોલવાને બદલે શેર લખે છે. પિકાસો ચિત્ર દોરે છે — વિકૃત ચહેરા, તૂટેલા શરીર — અને દુનિયા કહે છે, "વાહ, કલા!" ભાઈ, આ કલા નથી — આ પિકાસોના અચેતનનો એક્સ-રે છે. આપણે બધા મ્યુઝિયમમાં જઈને બીજાના અચેતન મનના ફોટોગ્રાફ્સ જોઈએ છીએ અને એન્ટ્રી ફી આપીએ છીએ.

ગુજરાતી માણસની વાત કરીએ. ગુજરાતી માણસ દુનિયાનો સૌથી પ્રેક્ટિકલ માણસ છે — એ કહેશે. પણ એનું અચેતન? ઓહો! ગુજરાતી માણસ ધંધો કરે છે, નફો કમાય છે, "જય શ્રીકૃષ્ણ" બોલે છે — અને રાત્રે સપનામાં? એ ટાપુ પર એકલો બેઠો હોય છે, ચૂપ, શાંત, કોઈ ધંધો નહીં, કોઈ ફાયદો નહીં, ફક્ત દરિયો. એ ટાપુ એનું અચેતન છે. એ દરિયો એની ખરી ઇચ્છા છે. પણ સવારે ઊઠીને? "આજે માર્કેટમાં શું ચાલે છે?" — ટાપુ ગાયબ. દરિયો ગાયબ. ફક્ત BSE અને NSE.

ફ્રોઈડની સૌથી મોટી ટ્રેજેડી શું છે? એ છે કે એણે સત્ય કહ્યું — અને કોઈએ માન્યું, પણ કોઈએ સ્વીકાર્યું નહીં. દરેક માણસ કહેશે, "હા, અચેતન મન હોય છે." પણ કોઈ નહીં કહે, "હા, મારું અચેતન મન મને ચલાવે છે." આ એ જ છે જેમ દરેક માણસ કહે છે, "ટ્રાફિક ખરાબ છે" — પણ કોઈ નથી કહેતું, "હું ટ્રાફિક છું."

સંસ્કૃતિ — આખી સંસ્કૃતિ — એક લક્ષણ છે. Symptom. બીમારી નથી, ઈલાજ પણ નથી — ફક્ત લક્ષણ. જેમ તાવ આવે ત્યારે શરીર ધ્રૂજે — ધ્રુજારી બીમારી નથી, એ બીમારીનું ચિહ્ન છે — એમ ધર્મ, કલા, કાયદો, રાજકારણ — આ બધું માનવ અચેતનનું ધ્રુજવું છે. આપણે ધ્રુજારી પર ગર્વ કરીએ છીએ. "અમારી સંસ્કૃતિ મહાન છે!" — હા, તમારો તાવ ભવ્ય છે.

જંગે કહ્યું — collective unconscious. સામૂહિક અચેતન. એટલે કે ફક્ત તમે એકલા પાગલ નથી — આખો સમાજ પાગલ છે, અને એ પાગલપણું genetic છે, પેઢી-દર-પેઢી transfer થાય છે. તમારા દાદા જે ડરતા'તા, એ જ ડર તમારામાં છે — ફક્ત packaging બદલાયું છે. દાદા સાપથી ડરતા'તા, તમે deadline થી ડરો છો. દાદા વાઘથી ભાગતા'તા, તમે boss થી ભાગો છો. Predator બદલાયો, prey એ જ છે.

સૌથી મજાની વાત — માણસ "self-help" books વાંચે છે. "How to Control Your Mind." "The Power of Now." "Think and Grow Rich." — ભાઈ, તું grow rich થવા માગે છે, પણ તારું અચેતન મન ગરીબીના ડરમાં જીવે છે. તું now માં રહેવા માગે છે, પણ તારું અચેતન 1987 ની એ ઘટનામાં ફસાયેલું છે જ્યારે teacher એ class માં તારી ઈજ્જત ઉતારી'તી. Power of now? — ભાઈ, તારા now માં 1987 પણ બેઠું છે, 1947 પણ બેઠું છે, કદાચ 10,000 B.C. પણ બેઠું છે.

આ નિબંધ વાંચીને તમે વિચારશો, "હા, આ તો સાચું છે. બીજાનું અચેતન મન ખરેખર આવું જ હોય છે." — "બીજાનું." ક્યારેય તમારું નહીં. હંમેશાં "બીજાનું." અને આ — ચોક્કસ આ — એ જ અચેતન મનની સૌથી ચતુર ચાલ છે. એ તમને એવો ભ્રમ આપે છે કે તમે "aware" છો — જ્યારે awareness ની ચાદર નીચે અચેતન ચૂપચાપ ચેસ રમે છે. અને તમે? તમે ખુરશી છો જેના પર ચેસ રમાય છે.

ચેકમેટ.

---

*પરાગ રતનપારા ગુજરાતી ભાષાના લેખક છે જેમને પોતાનું અચેતન મન ક્યારેક-ક્યારેક જગાડે છે — ખાસ કરીને મધરાત પછી, જ્યારે લખવા સિવાય બીજો કોઈ ઈલાજ હોતો નથી.*