દલીલ — એક ગઝલ

# દલીલ — એક ગઝલ

**પરાગ રતનપરા**

---

દલીલ તો અરીસો છે, જે ચહેરો બતાવે છે,
જે ભાગે અરીસાથી, એ પોતાથી જ ભાગે છે.

વિચારોનો અગ્નિ જ્યાં બે મન વચ્ચે સળગે છે,
ત્યાં સત્ય નવું રૂપ લઈ રાખમાંથી જાગે છે.

અહંકાર જ્યાં બોલે, ત્યાં દલીલ મરી જાય છે,
જે સાંભળવા તૈયાર નથી, એ જીતીને પણ હારે છે.

ગુરજિએફ કહે — યાદ રાખ તું પોતાને પહેલાં,
પછી બોલ — નહીં તો યંત્ર બોલે, તું ક્યાં બોલે છે?

ત્રણ કેન્દ્ર — બુદ્ધિ, હૃદય ને શરીર — ત્રણેય ઊંઘે છે,
એક કેન્દ્રથી થતી દલીલ તો અધૂરી જ રહે છે.

પતંજલિ કહે — વૃત્તિ નિરોધ વિના જ્ઞાન ક્યાંથી?
જે મનના તોફાનમાં ડૂબે, એ દલીલ શું કરે છે?

લોકોને દલીલનો ડર છે — કારણ ડર છે સત્યનો,
જે પોતાનું જૂઠ ટકાવે, એ ચર્ચાથી ભાગે છે.

દલીલ એ યુદ્ધ નથી — એ તો સંવાદનો યજ્ઞ છે,
જ્યાં બંને જણ અર્પણ કરે, ત્યાં પ્રજ્ઞા પ્રગટે છે.

જે માણસ "હું ખોટો હોઈ શકું" એમ કહી શકે,
એ જ દલીલને લાયક છે, બાકી તો ઝઘડે છે.

ફ્રોઈડ કહે — અચેતન બોલે છે દલીલમાં,
તું જે વિષય પર લડે છે, એ વિષય જ ક્યાં હોય છે?

ઓક્ટેવનો નિયમ જો — દલીલ શરૂ થાય ઊંચે સૂરે,
અંતરાલ આવે ત્યાં — ક્રોધમાં ઊતરી જાય છે.

સાચી દલીલ એ ધ્યાન છે — બે વ્યક્તિનું ધ્યાન,
જ્યાં 'હું' ઓગળે ને 'સત્ય' બાકી રહે છે.

'પરાગ,' દલીલ ન શીખવે કોઈ — કારણ શાળા ફક્ત
ઉત્તર શીખવે છે, પ્રશ્ન પૂછતાં ડરાવે છે.

---

*દલીલ એ બે અહંકારોનું યુદ્ધ નથી — એ બે ચેતનાઓનો સંવાદ છે. પણ ચેતના જાગે ત્યારે જ સંવાદ થાય — નહીં તો બે યંત્રો અથડાય, ને એને આપણે "દલીલ" કહીએ.*